
Article
ગીતા જયંતીની કથા: કુરુક્ષેત્રમાં અર્જુનનો વિષાદ અને શ્રીકૃષ્ણનો ઉપદેશ
માર્ગશીર્ષ શુક્લ એકાદશી, રવિવાર ૨૦ ડિસેમ્બર ૨૦૨૬: એ દિવસ જ્યારે રણભૂમિની વચ્ચે ભગવદ્ગીતા કહેવામાં આવી
ગીતા જયંતી રવિવાર ૨૦ ડિસેમ્બર ૨૦૨૬ના રોજ છે. આ પાનામાં એ કથા છે જે મહાભારતના ભીષ્મ પર્વમાં આવે છે: સંજયને મળેલી દિવ્ય દૃષ્ટિ, કુરુક્ષેત્રમાં સામસામે ઊભેલી સેનાઓ, પોતાનાઓને જોઈને અર્જુનનો વિષાદ, શ્રીકૃષ્ણનો ઉપદેશ, વિશ્વરૂપ દર્શન, અને અર્જુનનું એ વચન કે મારો મોહ નષ્ટ થઈ ગયો. સાથે ગીતાના કેટલાક શ્લોક, તેમનો સરળ અર્થ, અને પરિવારો આ કથામાંથી શું શીખે છે.
આ વર્ષે ગીતા જયંતી રવિવાર ૨૦ ડિસેમ્બરના રોજ છે. આ માર્ગશીર્ષ મહિનાના શુક્લ પક્ષની એકાદશી છે, જેને મોક્ષદા એકાદશી પણ કહે છે. પરંપરા માને છે કે આ જ તિથિએ કુરુક્ષેત્રની રણભૂમિમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને ભગવદ્ગીતાનો ઉપદેશ આપ્યો હતો. ભગવદ્ગીતા મહાભારતના ભીષ્મ પર્વનો ભાગ છે. તેમાં અઢાર અધ્યાય અને સાતસો શ્લોક છે. અહીં એ કથા છે જેની વચ્ચે ગીતા કહેવામાં આવી. અમે તેને મૂળની નજીક રાખીને સરળ શબ્દોમાં કહી છે.
## સંજયની દિવ્ય દૃષ્ટિ
યુદ્ધ પહેલાં મહર્ષિ વેદવ્યાસ હસ્તિનાપુરમાં રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર પાસે આવ્યા. ધૃતરાષ્ટ્ર જોઈ શકતા ન હતા. વ્યાસજીએ તેમના સારથિ અને મંત્રી સંજયને દિવ્ય દૃષ્ટિ આપી, જેથી સંજય મહેલમાં બેઠાં-બેઠાં યુદ્ધની દરેક વાત જોઈ શકે, સાંભળી શકે, અને રાજાને કહી શકે.
મહાભારતમાં સંજય આ બધું ધૃતરાષ્ટ્રને ત્યારે સંભળાવે છે જ્યારે યુદ્ધના દસમા દિવસે પિતામહ ભીષ્મ બાણોની શય્યા પર પડી ચૂક્યા છે. વ્યાકુળ ધૃતરાષ્ટ્ર પૂછે છે કે શરૂઆતથી શું થયું. ગીતાનો પહેલો શ્લોક તેમનો જ પ્રશ્ન છે:
> "ધર્મક્ષેત્રે કુરુક્ષેત્રે સમવેતા યુયુત્સવઃ। > મામકાઃ પાણ્ડવાશ્ચૈવ કિમકુર્વત સઞ્જય॥" (ગીતા ૧.૧)
અર્થ: "હે સંજય, ધર્મક્ષેત્ર કુરુક્ષેત્રમાં યુદ્ધની ઇચ્છાથી એકઠા થયેલા મારા પુત્રો અને પાંડુના પુત્રોએ શું કર્યું?"
## શંખોનો નાદ
બંને સેનાઓ સામસામે ઊભી હતી. પિતામહ ભીષ્મે સિંહની જેમ ગર્જીને પોતાનો શંખ વગાડ્યો. તેના જવાબમાં પાંડવો તરફથી પણ શંખ વાગ્યા. શ્રીકૃષ્ણે પોતાનો પાંચજન્ય શંખ વગાડ્યો, અર્જુને દેવદત્ત, અને ભીમે પૌંડ્ર. એ નાદથી ધરતી અને આકાશ ગુંજી ઊઠ્યાં.
અર્જુનના રથ પર હનુમાનજીની ધજા હતી, અને એ રથના સારથિ સ્વયં શ્રીકૃષ્ણ હતા. અર્જુને કહ્યું, "હે અચ્યુત, મારો રથ બંને સેનાઓની વચ્ચે ઊભો રાખો, જેથી હું જોઈ શકું કે મારે કોની-કોની સાથે યુદ્ધ કરવાનું છે."
## અર્જુનનો વિષાદ
શ્રીકૃષ્ણે રથ ભીષ્મ અને દ્રોણાચાર્યની સામે લઈ જઈને ઊભો રાખ્યો. અર્જુને જોયું કે સામે તેના પોતાના જ ઊભા છે: પિતામહ, ગુરુ, મામા, ભાઈઓ, પુત્રો, પૌત્રો અને મિત્રો. તેનું મન કરુણાથી ભરાઈ ગયું.
અર્જુને કહ્યું, "હે કૃષ્ણ, પોતાનાઓને યુદ્ધ માટે ઊભેલા જોઈને મારાં અંગ શિથિલ થઈ રહ્યાં છે, મોઢું સુકાઈ રહ્યું છે, અને ગાંડીવ ધનુષ હાથમાંથી સરકી રહ્યું છે. મારે ન વિજય જોઈએ, ન રાજ્ય, ન સુખ." આમ કહીને અર્જુન ધનુષ-બાણ મૂકીને રથના પાછળના ભાગમાં બેસી ગયો. તેની આંખોમાં આંસુ હતાં.
પછી અર્જુને હાથ જોડીને કહ્યું, "મને સમજાતું નથી કે મારો ધર્મ શું છે. હું તમારો શિષ્ય છું, તમારા શરણે છું, મને ઉપદેશ આપો." અહીંથી ગીતાનો ઉપદેશ શરૂ થાય છે.
## શ્રીકૃષ્ણનો ઉપદેશ
શ્રીકૃષ્ણ મલક્યા અને બોલ્યા કે જેમના માટે શોક ન કરવો જોઈએ, તેમના માટે તું શોક કરે છે. આત્મા ન ક્યારેય જન્મ લે છે, ન ક્યારેય મરે છે. જેમ મનુષ્ય જૂનાં વસ્ત્રો છોડીને નવાં વસ્ત્રો પહેરે છે, તેમ જ આત્મા જૂનું શરીર છોડીને નવું શરીર ધારણ કરે છે.
પછી ભગવાને કર્મનો માર્ગ સમજાવ્યો:
> "કર્મણ્યેવાધિકારસ્તે મા ફલેષુ કદાચન।" (ગીતા ૨.૪૭)
અર્થ: "તારો અધિકાર ફક્ત કર્મ પર છે, તેના ફળ પર ક્યારેય નથી." પોતાનું કર્તવ્ય પૂરા મનથી કરો, પણ ફળની ચિંતા ભગવાન પર છોડી દો.
અઢાર અધ્યાયોમાં શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને કર્મયોગ, જ્ઞાનયોગ, ધ્યાન અને ભક્તિ, બધાનો માર્ગ બતાવ્યો. તેમણે કહ્યું કે જે પત્ર, પુષ્પ, ફળ કે જળ પણ પ્રેમથી અર્પણ કરે છે, તેનો હું સ્વીકાર કરું છું.
## વિશ્વરૂપ દર્શન
અગિયારમા અધ્યાયમાં અર્જુને પ્રાર્થના કરી કે તે ભગવાનનું ઈશ્વર રૂપ જોવા માગે છે. શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું, "તું આ આંખોથી મને જોઈ નહીં શકે, એટલે હું તને દિવ્ય દૃષ્ટિ આપું છું." ત્યારે અર્જુને ભગવાનનું વિરાટ રૂપ જોયું, જેમાં આખું બ્રહ્માંડ, બધા દેવતાઓ અને બધા જીવો એક સાથે સમાયેલા હતા. અર્જુન કાંપી ઊઠ્યો, અને હાથ જોડીને તેણે પ્રાર્થના કરી કે ભગવાન ફરી પોતાનું સૌમ્ય રૂપ બતાવે. શ્રીકૃષ્ણ ફરી પોતાના ચતુર્ભુજ રૂપમાં અને પછી મનુષ્ય રૂપમાં આવી ગયા.
## અંતિમ વચન
અઢારમા અધ્યાયમાં ભગવાને સૌથી ગુપ્ત વાત કહી:
> "સર્વધર્માન્પરિત્યજ્ય મામેકં શરણં વ્રજ। > અહં ત્વા સર્વપાપેભ્યો મોક્ષયિષ્યામિ મા શુચઃ॥" (ગીતા ૧૮.૬૬)
અર્થ: "બધા ધર્મોનો આશ્રય છોડીને ફક્ત મારા શરણમાં આવી જા. હું તને બધા પાપોમાંથી મુક્ત કરી દઈશ, શોક ન કર."
ત્યારે અર્જુને કહ્યું:
> "નષ્ટો મોહઃ સ્મૃતિર્લબ્ધા ત્વત્પ્રસાદાન્મયાચ્યુત।" (ગીતા ૧૮.૭૩)
અર્થ: "હે અચ્યુત, તમારી કૃપાથી મારો મોહ નષ્ટ થઈ ગયો અને મને મારી સ્મૃતિ પાછી મળી ગઈ. હવે હું સંદેહથી મુક્ત છું, અને તમારા વચનનું પાલન કરીશ." અર્જુને પછી ગાંડીવ ઉઠાવી લીધું.
કથાના અંતે સંજય ધૃતરાષ્ટ્રને કહે છે:
> "યત્ર યોગેશ્વરઃ કૃષ્ણો યત્ર પાર્થો ધનુર્ધરઃ। > તત્ર શ્રીર્વિજયો ભૂતિર્ધ્રુવા નીતિર્મતિર્મમ॥" (ગીતા ૧૮.૭૮)
અર્થ: "જ્યાં યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણ છે અને જ્યાં ધનુર્ધર અર્જુન છે, ત્યાં જ લક્ષ્મી, વિજય, ઐશ્વર્ય અને અચળ નીતિ છે, એવો મારો મત છે."
## પરિવારો આ કથામાંથી શું શીખે છે
વડીલો કહે છે કે અર્જુનનો વિષાદ આપણા બધાનો વિષાદ છે. જીવનમાં એવી ક્ષણો આવે છે જ્યારે મન ગૂંચવાઈ જાય છે અને સમજાતું નથી કે સાચું શું છે. એવા સમયે અર્જુનની જેમ નમ્ર બનીને ભગવાનને કહેવું કે "મને રાહ બતાવો", એ જ ગીતાનો પહેલો પાઠ છે. અને બીજો પાઠ છે પોતાનું કર્તવ્ય પૂરા મનથી કરવું, અને ફળ ભગવાન પર છોડી દેવું.
## કુરુક્ષેત્રમાં જ્યોતિસર
હરિયાણાના કુરુક્ષેત્રમાં જ્યોતિસર નામનું સ્થાન છે. પરંપરા માને છે કે અહીં જ શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને ગીતાનો ઉપદેશ આપ્યો હતો. ત્યાંનું પ્રાચીન વડનું વૃક્ષ એ ઉપદેશનું સાક્ષી મનાય છે. ગીતા જયંતીની આસપાસ કુરુક્ષેત્રમાં દર વર્ષે ગીતા મહોત્સવ ઉજવાય છે, જેમાં શ્રદ્ધાળુઓ બ્રહ્મ સરોવર પર દીપદાન અને ગીતા પાઠ કરે છે.
## કથા ક્યાંથી છે
- આ કથા મહાભારતના ભીષ્મ પર્વમાંથી છે, જેની અંદર ભગવદ્ગીતા આવે છે. અમે તેને પોતાના શબ્દોમાં કહી છે. - શ્લોક શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાના છે: ૧.૧, ૨.૪૭, ૧૮.૬૬, ૧૮.૭૩ અને ૧૮.૭૮. અર્થ અમારા પોતાના સરળ શબ્દોમાં છે. - માર્ગશીર્ષ શુક્લ એકાદશીને ગીતાના ઉપદેશનો દિવસ માનવો એ પરંપરાની માન્યતા છે. - તિથિ: રવિવાર ૨૦ ડિસેમ્બર ૨૦૨૬, DharmikVibesના ચકાસેલા તહેવાર કૅલેન્ડરમાંથી.
## સ્રોત
- મહાભારત, ભીષ્મ પર્વ (સંજયને દિવ્ય દૃષ્ટિ, યુદ્ધનો આરંભ અને ભગવદ્ગીતા); પોતાના શબ્દોમાં, કોઈ અનુવાદની નકલ વિના - શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતા ૧.૧, ૧.૧૫, ૧.૨૧, ૧.૩૦, ૨.૭, ૨.૨૦, ૨.૨૨, ૨.૪૭, ૯.૨૬, ૧૧.૮, ૧૮.૬૬, ૧૮.૭૩, ૧૮.૭૮ - DharmikVibes ચકાસેલું તહેવાર કૅલેન્ડર (DivineAI), ૨૨ નવેમ્બર ૨૦૨૬ના રોજ જોયું: ગીતા જયંતી, રવિવાર ૨૦ ડિસેમ્બર ૨૦૨૬
*પરિવારો અને પ્રદેશોમાં રીત અલગ-અલગ હોઈ શકે છે. શંકા હોય તો પોતાના વડીલો અને કુળ પુરોહિતની સલાહ માનો.*
Cite this page: DharmikVibes (2026). "ગીતા જયંતીની કથા: કુરુક્ષેત્રમાં અર્જુનનો વિષાદ અને શ્રીકૃષ્ણનો ઉપદેશ". DharmikStudio by DharmikVibes. https://studio.dharmikvibes.com/read/gita-jayanti-katha-gujarati
Loading · लोड हो रहा है
Slow connection. Still loading… Reload
कनेक्शन धीमा है, अभी भी लोड हो रहा है। फिर से लोड करें