
Article
गीता जयंतीची कथा: कुरुक्षेत्रातील अर्जुनाचा विषाद आणि श्रीकृष्णाचा उपदेश
मार्गशीर्ष शुक्ल एकादशी, रविवार २० डिसेंबर २०२६: ज्या दिवशी रणभूमीच्या मध्यभागी भगवद्गीता सांगितली गेली
गीता जयंती रविवार २० डिसेंबर २०२६ रोजी आहे. या पानावर महाभारताच्या भीष्म पर्वात येणारी कथा आहे: संजयाला मिळालेली दिव्य दृष्टी, कुरुक्षेत्रात समोरासमोर उभ्या ठाकलेल्या सेना, आपल्या माणसांना पाहून अर्जुनाला झालेला विषाद, श्रीकृष्णाचा उपदेश, विश्वरूप दर्शन आणि अर्जुनाचे ते वचन की माझा मोह नष्ट झाला. सोबत गीतेचे काही श्लोक, त्यांचा सोपा अर्थ, आणि कुटुंबे या कथेतून काय शिकतात ते.
यंदा गीता जयंती रविवार २० डिसेंबर रोजी आहे. ही मार्गशीर्ष महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील एकादशी आहे, जिला मोक्षदा एकादशी असेही म्हणतात. परंपरा मानते की याच तिथीला कुरुक्षेत्राच्या रणभूमीवर भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला भगवद्गीतेचा उपदेश केला होता. भगवद्गीता महाभारताच्या भीष्म पर्वाचा भाग आहे. तिच्यात अठरा अध्याय आणि सातशे श्लोक आहेत. येथे ती कथा आहे, जिच्या मध्यभागी गीता सांगितली गेली. आम्ही ती मुळाच्या जवळ राहून सोप्या शब्दांत सांगितली आहे.
## संजयाची दिव्य दृष्टी
युद्धापूर्वी महर्षी वेदव्यास हस्तिनापुरात राजा धृतराष्ट्राकडे आले. धृतराष्ट्राला दिसत नव्हते. व्यासांनी त्याचा सारथी आणि मंत्री संजय याला दिव्य दृष्टी दिली, जेणेकरून संजयाला महालात बसल्या बसल्या युद्धातील प्रत्येक गोष्ट पाहता, ऐकता यावी आणि राजाला सांगता यावी.
महाभारतात संजय हे सर्व धृतराष्ट्राला तेव्हा सांगतो, जेव्हा युद्धाच्या दहाव्या दिवशी पितामह भीष्म बाणांच्या शय्येवर कोसळले आहेत. व्याकुळ धृतराष्ट्र विचारतो की सुरुवातीपासून काय घडले. गीतेचा पहिला श्लोक म्हणजे त्याचाच प्रश्न आहे:
> धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः। > मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय॥ (गीता १.१)
अर्थ: "हे संजया, धर्मक्षेत्र कुरुक्षेत्रात युद्धाच्या इच्छेने एकत्र जमलेल्या माझ्या पुत्रांनी आणि पांडूच्या पुत्रांनी काय केले?"
## शंखांचा नाद
दोन्ही सेना समोरासमोर उभ्या होत्या. पितामह भीष्मांनी सिंहासारखी गर्जना करून आपला शंख वाजवला. त्याच्या उत्तरादाखल पांडवांच्या बाजूनेही शंख वाजले. श्रीकृष्णांनी आपला पाञ्चजन्य शंख वाजवला, अर्जुनाने देवदत्त आणि भीमाने पौण्ड्र. त्या नादाने पृथ्वी आणि आकाश दुमदुमून गेले.
अर्जुनाच्या रथावर हनुमंतांचा ध्वज होता आणि त्या रथाचे सारथी स्वतः श्रीकृष्ण होते. अर्जुन म्हणाला, "हे अच्युता, माझा रथ दोन्ही सेनांच्या मध्यभागी उभा करा, म्हणजे मला कोणाकोणाशी युद्ध करायचे आहे ते मी पाहू शकेन."
## अर्जुनाचा विषाद
श्रीकृष्णांनी रथ भीष्म आणि द्रोणाचार्य यांच्यासमोर नेऊन उभा केला. अर्जुनाने पाहिले की समोर आपलीच माणसे उभी आहेत: पितामह, गुरु, मामा, भाऊ, पुत्र, नातू आणि मित्र. त्याचे मन करुणेने भरून आले.
अर्जुन म्हणाला, "हे कृष्णा, आपल्या माणसांना युद्धासाठी उभे असलेले पाहून माझे अवयव शिथिल होत आहेत, तोंड कोरडे पडत आहे आणि गाण्डीव धनुष्य हातातून सुटत आहे. मला विजय नको, राज्य नको, सुखही नको." असे म्हणून अर्जुन धनुष्यबाण ठेवून रथाच्या मागच्या भागात बसला. त्याच्या डोळ्यांत अश्रू होते.
मग अर्जुन हात जोडून म्हणाला, "माझा धर्म काय आहे ते मला समजत नाही. मी तुमचा शिष्य आहे, तुमच्या शरणात आलो आहे, मला शिकवा." इथूनच गीतेचा उपदेश सुरू होतो.
## श्रीकृष्णाचा उपदेश
श्रीकृष्णांनी स्मित केले आणि ते म्हणाले की ज्यांच्यासाठी शोक करू नये, त्यांच्यासाठी तू शोक करत आहेस. आत्मा कधी जन्म घेत नाही, कधी मरत नाही. ज्याप्रमाणे माणूस जुनी वस्त्रे टाकून नवी वस्त्रे धारण करतो, त्याचप्रमाणे आत्मा जुने शरीर सोडून नवे शरीर धारण करतो.
मग भगवंतांनी कर्माचा मार्ग समजावून सांगितला:
> कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन। (गीता २.४७)
अर्थ: "तुझा अधिकार केवळ कर्मावर आहे, त्याच्या फळावर कधीही नाही." आपले कर्तव्य पूर्ण मनाने करा, पण फळाची चिंता भगवंतावर सोडा.
अठरा अध्यायांत श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला कर्मयोग, ज्ञानयोग, ध्यान आणि भक्ती, सर्वांचा मार्ग दाखवला. ते म्हणाले की जो पान, फूल, फळ किंवा पाणीसुद्धा प्रेमाने अर्पण करतो, त्याचा मी स्वीकार करतो.
## विश्वरूप दर्शन
अकराव्या अध्यायात अर्जुनाने प्रार्थना केली की त्याला भगवंतांचे ईश्वर रूप पाहायचे आहे. श्रीकृष्ण म्हणाले, "या डोळ्यांनी तू मला पाहू शकणार नाहीस, म्हणून मी तुला दिव्य दृष्टी देतो." तेव्हा अर्जुनाने भगवंतांचे विराट रूप पाहिले, ज्यात सारे ब्रह्मांड, सारे देव आणि सारे जीव एकत्र सामावले होते. अर्जुन थरथरला आणि हात जोडून त्याने प्रार्थना केली की भगवंतांनी पुन्हा आपले सौम्य रूप दाखवावे. श्रीकृष्ण पुन्हा आपल्या चतुर्भुज रूपात आणि मग मनुष्य रूपात आले.
## शेवटचे वचन
अठराव्या अध्यायात भगवंतांनी सर्वात गुप्त गोष्ट सांगितली:
> सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज। > अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥ (गीता १८.६६)
अर्थ: "सर्व धर्मांचा आश्रय सोडून केवळ माझ्या शरणात ये. मी तुला सर्व पापांतून मुक्त करीन, शोक करू नकोस."
तेव्हा अर्जुन म्हणाला:
> नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत। (गीता १८.७३)
अर्थ: "हे अच्युता, तुमच्या कृपेने माझा मोह नष्ट झाला आणि मला माझी स्मृती परत मिळाली. आता मी संशयातून मुक्त आहे आणि तुमच्या वचनाचे पालन करीन." अर्जुनाने मग गाण्डीव पुन्हा उचलले.
कथेच्या शेवटी संजय धृतराष्ट्राला म्हणतो:
> यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः। > तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥ (गीता १८.७८)
अर्थ: "जिथे योगेश्वर श्रीकृष्ण आहेत आणि जिथे धनुर्धर अर्जुन आहे, तिथेच लक्ष्मी, विजय, ऐश्वर्य आणि अटल नीती आहे, असे माझे मत आहे."
## कुटुंबे या कथेतून काय शिकतात
मोठी माणसे सांगतात की अर्जुनाचा विषाद हा आपल्या सर्वांचा विषाद आहे. जीवनात असे क्षण येतात जेव्हा मन गोंधळून जाते आणि योग्य काय ते समजत नाही. अशा वेळी अर्जुनासारखे नम्र होऊन भगवंताला म्हणणे की "मला मार्ग दाखवा", हा गीतेचा पहिला पाठ आहे. आणि दुसरा पाठ आहे आपले कर्तव्य पूर्ण मनाने करणे आणि फळ भगवंतावर सोडून देणे.
## कुरुक्षेत्रातील ज्योतिसर
हरियाणातील कुरुक्षेत्र येथे ज्योतिसर नावाचे स्थान आहे. परंपरा मानते की इथेच श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला गीतेचा उपदेश केला होता. तेथील प्राचीन वटवृक्ष त्या उपदेशाचा साक्षीदार मानला जातो. गीता जयंतीच्या सुमारास कुरुक्षेत्रात दरवर्षी गीता महोत्सव साजरा केला जातो, ज्यात भाविक ब्रह्म सरोवरावर दीपदान आणि गीता पाठ करतात.
## कथा कुठून घेतली आहे
- ही कथा महाभारताच्या भीष्म पर्वातील आहे, ज्याच्या आत भगवद्गीता येते. आम्ही ती आमच्या शब्दांत सांगितली आहे. - श्लोक श्रीमद्भगवद्गीतेतील आहेत: १.१, २.४७, १८.६६, १८.७३ आणि १८.७८. अर्थ आमच्या स्वतःच्या सोप्या शब्दांत आहेत. - मार्गशीर्ष शुक्ल एकादशीला गीतेच्या उपदेशाचा दिवस मानणे ही परंपरेची मान्यता आहे. - तिथी: रविवार २० डिसेंबर २०२६, DharmikVibes च्या सत्यापित सण दिनदर्शिकेनुसार.
## स्रोत
- महाभारत, भीष्म पर्व (संजयाला दिव्य दृष्टी, युद्धाचा आरंभ आणि भगवद्गीता); आपल्या शब्दांत, कोणत्याही अनुवादाची नक्कल न करता - श्रीमद्भगवद्गीता १.१, १.१५, १.२१, १.३०, २.७, २.२०, २.२२, २.४७, ९.२६, ११.८, १८.६६, १८.७३, १८.७८ - DharmikVibes सत्यापित सण दिनदर्शिका (DivineAI), २२ नोव्हेंबर २०२६ रोजी पाहिली: गीता जयंती, रविवार २० डिसेंबर २०२६
*कुटुंबांनुसार आणि प्रदेशांनुसार रीत वेगवेगळी असू शकते. शंका असल्यास आपल्या वडीलधाऱ्यांचा आणि कुलपुरोहितांचा सल्ला मानावा.*
Cite this page: DharmikVibes (2026). "गीता जयंतीची कथा: कुरुक्षेत्रातील अर्जुनाचा विषाद आणि श्रीकृष्णाचा उपद". DharmikStudio by DharmikVibes. https://studio.dharmikvibes.com/read/gita-jayanti-katha-marathi
Loading · लोड हो रहा है
Slow connection. Still loading… Reload
कनेक्शन धीमा है, अभी भी लोड हो रहा है। फिर से लोड करें