Article

મકર સંક્રાંતિની કથાઓ: ભીષ્મની પ્રતીક્ષા, ભગીરથ અને ગંગાસાગર, અને સૂર્ય દેવનું શનિ દેવના ઘરે જવું

મકર સંક્રાંતિની કથાઓ: ભીષ્મની પ્રતીક્ષા, ભગીરથ અને ગંગાસાગર, અને સૂર્ય

શુક્રવાર 15 જાન્યુઆરી 2027: સંક્રાંતિ સાથે જોડાયેલી ત્રણ કથાઓ, મહાભારત, રામાયણ અને લોક પરંપરામાંથી

મકર સંક્રાંતિ શુક્રવાર 15 જાન્યુઆરી 2027ના રોજ છે. આ પાના પર સંક્રાંતિ સાથે જોડાયેલી ત્રણ કથાઓ છે: મહાભારતમાંથી પિતામહ ભીષ્મની કથા, જેમણે બાણોની શય્યા પર ઉત્તરાયણની પ્રતીક્ષા કરી; વાલ્મીકિ રામાયણમાંથી રાજા ભગીરથની કથા, જેઓ ગંગાને ધરતી પર લાવ્યા અને જેમની પાછળ-પાછળ ગંગા સાગર સુધી ગયાં; અને લોક પરંપરાની તે કથા જેમાં સૂર્ય દેવ પોતાના પુત્ર શનિ દેવના ઘરે જાય છે.

By
DharmikVibes
Language
gu
Length
4 min
Category
How-to › Festival guides

The article

આ વર્ષે મકર સંક્રાંતિ શુક્રવાર 15 જાન્યુઆરીના રોજ છે. સંક્રાંતિ સાથે ઘણી કથાઓ જોડાયેલી છે, જે ઘરોમાં પેઢીઓથી કહેવાતી આવે છે. અહીં તેમાંથી ત્રણ છે. પહેલી મહાભારતમાંથી છે, બીજી વાલ્મીકિ રામાયણમાંથી, અને ત્રીજી લોક પરંપરામાંથી. અમે તેમને મૂળની નજીક રાખીને સરળ શબ્દોમાં કહી છે.

## પહેલી કથા: ભીષ્મની પ્રતીક્ષા

હસ્તિનાપુરના રાજા શાંતનુના પુત્ર દેવવ્રતે પોતાના પિતાની પ્રસન્નતા માટે આજીવન લગ્ન ન કરવાની અને રાજગાદી ન લેવાની પ્રતિજ્ઞા કરી. આ કઠોર પ્રતિજ્ઞાને કારણે તેઓ ભીષ્મ કહેવાયા. પ્રસન્ન થઈને શાંતનુએ તેમને વરદાન આપ્યું કે મૃત્યુ તેમને ત્યારે જ સ્પર્શી શકશે જ્યારે તેઓ પોતે ઇચ્છશે.

કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધના દસમા દિવસે અર્જુનનાં બાણોથી વીંધાઈને ભીષ્મ રથમાંથી પડી ગયા. તેમનું શરીર એટલાં બધાં બાણોથી વીંધાયેલું હતું કે તેઓ ધરતીને અડકી પણ ન શક્યા, અને બાણોની જ શય્યા પર સૂઈ ગયા. તે સમયે સૂર્ય દક્ષિણાયનમાં હતા. ભીષ્મે કહ્યું, "હું ઉત્તરાયણ આવે ત્યાં સુધી પ્રાણ નહીં ત્યજું."

યુદ્ધ પૂરું થઈ ગયું, પણ ભીષ્મ બાણોની શય્યા પર સૂતા રહ્યા. શ્રીકૃષ્ણના કહેવાથી યુધિષ્ઠિર તેમની પાસે ગયા, અને ભીષ્મે તેમને રાજધર્મ, મોક્ષધર્મ અને દાનધર્મનો ઉપદેશ આપ્યો. મહાભારતના શાંતિ પર્વ અને અનુશાસન પર્વમાં આ જ ઉપદેશ છે, અને વિષ્ણુ સહસ્રનામ પણ અનુશાસન પર્વમાં ભીષ્મના મુખેથી જ આવે છે.

જ્યારે સૂર્ય ઉત્તર તરફ વળ્યા અને ઉત્તરાયણ આવ્યું, ત્યારે ભીષ્મે શ્રીકૃષ્ણનું ધ્યાન ધરતાં શાંત મનથી દેહ ત્યજી દીધો. એટલા માટે જ ઉત્તરાયણને આટલું પવિત્ર માનવામાં આવે છે, અને સંક્રાંતિ પર ભીષ્મ પિતામહનું સ્મરણ કરવામાં આવે છે.

## બીજી કથા: ભગીરથ અને ગંગાસાગર

અયોધ્યાના રાજા સગરે અશ્વમેધ યજ્ઞ કર્યો. યજ્ઞના ઘોડાને ઇન્દ્ર ચોરીને લઈ ગયા અને પાતાળમાં કપિલ મુનિના આશ્રમ પાસે બાંધી દીધો. રાજા સગરના સાઠ હજાર પુત્રો ઘોડો શોધતાં-શોધતાં ધરતી ખોદીને ત્યાં પહોંચ્યા. તેમણે ધ્યાનમાં બેઠેલા કપિલ મુનિને જ ચોર સમજી લીધા અને તેમનું અપમાન કર્યું. મુનિએ આંખો ખોલી, અને તેમના તેજથી સગરના સાઠ હજાર પુત્રો ભસ્મ થઈ ગયા.

સગરના પૌત્ર અંશુમાન ઘોડો શોધતાં ત્યાં પહોંચ્યા. તેમને જણાવવામાં આવ્યું કે તેમના પિતૃઓની મુક્તિ માત્ર સ્વર્ગની ગંગાના જળથી જ થઈ શકે છે. અંશુમાને તપ કર્યું, પછી તેમના પુત્ર દિલીપે, પણ ગંગા ધરતી પર આવ્યાં નહીં.

પછી દિલીપના પુત્ર ભગીરથે કઠોર તપ કર્યું. બ્રહ્માજી પ્રસન્ન થયા અને ગંગાને ધરતી પર મોકલવાનું વરદાન આપ્યું. પણ ગંગાનો વેગ એટલો હતો કે ધરતી તેને સહન કરી શકે તેમ નહોતી. ત્યારે ભગીરથે ભગવાન શિવની આરાધના કરી, અને શિવે ગંગાને પોતાની જટાઓમાં ધારણ કર્યાં. ત્યાંથી ગંગા ધીમે-ધીમે ધરતી પર ઊતર્યાં.

ભગીરથ પોતાના રથ પર આગળ-આગળ ચાલ્યા, અને ગંગા તેમની પાછળ-પાછળ. રસ્તામાં ગંગાએ જહ્નુ ઋષિનું યજ્ઞસ્થાન વહાવી દીધું. ઋષિએ ક્રોધમાં આખી ગંગા પી લીધી. ભગીરથ અને દેવતાઓની પ્રાર્થનાથી તેમણે ગંગાને પોતાના કાનમાંથી ફરી બહાર કાઢ્યાં. ત્યારથી ગંગા જાહ્નવી કહેવાયાં. અંતે ગંગા ત્યાં પહોંચ્યાં જ્યાં સગરના પુત્રોની ભસ્મ હતી, અને તેમના સ્પર્શથી સાઠ હજાર પિતૃઓને મુક્તિ મળી ગઈ.

લોક પરંપરા માને છે કે જે દિવસે ગંગા ભગીરથની પાછળ-પાછળ ચાલીને સાગરને મળ્યાં, તે મકર સંક્રાંતિનો દિવસ હતો. એટલે જ પશ્ચિમ બંગાળમાં ગંગાસાગર પર, જ્યાં આજે કપિલ મુનિનું મંદિર છે, સંક્રાંતિ પર લાખો શ્રદ્ધાળુઓ સ્નાન કરે છે. કહેવત છે, "સારે તીરથ બાર-બાર, ગંગાસાગર એક બાર."

## ત્રીજી કથા: સૂર્ય દેવ શનિ દેવના ઘરે

આ કથા લોક પરંપરાની છે અને ઘણાં ઘરોમાં કહેવાય છે. સૂર્ય દેવ અને તેમના પુત્ર શનિ દેવ વચ્ચે લાંબા સમયથી મનદુઃખ હતું. એક વાર સૂર્ય દેવના ક્રોધથી શનિ દેવનું ઘર બળી ગયું, અને ત્યાં કાળા તલ સિવાય કશું બચ્યું નહીં.

પછી જ્યારે સૂર્ય દેવ મકર રાશિમાં, એટલે કે શનિ દેવના ઘરે આવ્યા, ત્યારે શનિ દેવે તેમનું સ્વાગત એ જ કાળા તલથી કર્યું જે તેમની પાસે બચ્યા હતા. પુત્રના આ પ્રેમ અને વિનમ્રતાથી સૂર્ય દેવનું મન પીગળી ગયું. તેમણે આશીર્વાદ આપ્યા કે જે મકર સંક્રાંતિ પર તલથી સૂર્ય દેવની પૂજા કરશે, તેના ઘરમાં સુખ અને સમૃદ્ધિ રહેશે.

એટલે જ સંક્રાંતિ પર તલનું આટલું મહત્ત્વ છે, અને આ દિવસ પિતા અને પુત્રના મિલનનું, એટલે કે સંબંધોમાં ફરીથી મીઠાશ લાવવાનું પર્વ પણ મનાય છે.

## પરિવારો આ કથાઓમાંથી શું શીખે છે

ભીષ્મની કથા ધીરજ અને વચન નિભાવવાની શીખ આપે છે. ભગીરથની કથા જણાવે છે કે સાચા મનથી કરેલો પ્રયત્ન પેઢીઓનું કલ્યાણ કરે છે; એટલે જ "ભગીરથ પ્રયત્ન" કહેવાય છે. અને સૂર્ય અને શનિની કથા કહે છે કે જૂની કડવાશ છોડીને મળવા માટે સંક્રાંતિથી સારો દિવસ નથી.

## કથાઓ ક્યાંથી છે

- ભીષ્મની કથા મહાભારતના ભીષ્મ પર્વ, શાંતિ પર્વ અને અનુશાસન પર્વમાંથી છે. - ભગીરથ અને ગંગાવતરણની કથા વાલ્મીકિ રામાયણના બાલ કાંડમાંથી છે, જ્યાં વિશ્વામિત્ર મુનિ આ કથા રામ અને લક્ષ્મણને સંભળાવે છે. ગંગાના સાગરને મળવાને સંક્રાંતિ સાથે જોડવું એ લોક પરંપરાની માન્યતા છે. - સૂર્ય દેવ અને શનિ દેવની કથા લોક પરંપરાની કથા છે, કોઈ પુરાણમાંથી નથી. - અમે ત્રણેય કથાઓ અમારા શબ્દોમાં કહી છે.

## સ્રોત

- મહાભારત, ભીષ્મ પર્વ, શાંતિ પર્વ અને અનુશાસન પર્વ (ભીષ્મનું પતન, બાણોની શય્યા અને ઉત્તરાયણની પ્રતીક્ષા); પોતાના શબ્દોમાં - વાલ્મીકિ રામાયણ, બાલ કાંડ (સગરના પુત્રો, અંશુમાન, દિલીપ, ભગીરથ અને ગંગાવતરણ); પોતાના શબ્દોમાં - સૂર્ય દેવ અને શનિ દેવની લોક કથા, જેમ ઘરોમાં કહેવાય છે - DharmikVibes સત્યાપિત તહેવાર કૅલેન્ડર (DivineAI), 22 નવેમ્બર 2026ના રોજ જોયેલું: મકર સંક્રાંતિ, શુક્રવાર 15 જાન્યુઆરી 2027

*પરિવારો અને પ્રદેશોમાં કથાનાં રૂપ અલગ-અલગ હોઈ શકે છે. શંકા હોય તો પોતાના વડીલો અને કુળ પુરોહિતની સલાહ માનો.*

More

Cite this page: DharmikVibes (2026). "મકર સંક્રાંતિની કથાઓ: ભીષ્મની પ્રતીક્ષા, ભગીરથ અને ગંગાસાગર, અને સૂર્ય". DharmikStudio by DharmikVibes. https://studio.dharmikvibes.com/read/makar-sankranti-kathas-gujarati