Article

मकर संक्रांतीच्या कथा: भीष्मांची प्रतीक्षा, भगीरथ आणि गंगासागर, आणि सूर्य देवांचे शनि देवांच्या घरी जाणे

मकर संक्रांतीच्या कथा: भीष्मांची प्रतीक्षा, भगीरथ आणि गंगासागर, आणि सू

शुक्रवार १५ जानेवारी २०२७: संक्रांतीशी जोडलेल्या तीन कथा, महाभारत, रामायण आणि लोकपरंपरेतून

मकर संक्रांत शुक्रवार १५ जानेवारी २०२७ रोजी आहे. या पानावर संक्रांतीशी जोडलेल्या तीन कथा आहेत: महाभारतातील पितामह भीष्मांची कथा, ज्यांनी बाणांच्या शय्येवर उत्तरायणाची प्रतीक्षा केली; वाल्मीकी रामायणातील राजा भगीरथाची कथा, जो गंगेला पृथ्वीवर घेऊन आला आणि ज्याच्या मागोमाग गंगा सागरापर्यंत गेली; आणि लोकपरंपरेतील ती कथा, ज्यात सूर्य देव आपला पुत्र शनि देव यांच्या घरी जातात.

By
DharmikVibes
Language
mr
Length
4 min
Category
How-to › Festival guides

The article

यंदा मकर संक्रांत शुक्रवार १५ जानेवारी रोजी आहे. संक्रांतीशी अनेक कथा जोडलेल्या आहेत, ज्या घराघरांत पिढ्यानपिढ्या सांगितल्या जातात. इथे त्यांपैकी तीन आहेत. पहिली महाभारतातील आहे, दुसरी वाल्मीकी रामायणातील, आणि तिसरी लोकपरंपरेतील. आम्ही त्या मूळ कथेच्या जवळ राहून सोप्या शब्दांत सांगितल्या आहेत.

## पहिली कथा: भीष्मांची प्रतीक्षा

हस्तिनापूरचा राजा शंतनू याचा पुत्र देवव्रत याने आपल्या पित्याच्या प्रसन्नतेसाठी आजन्म विवाह न करण्याची आणि राजगादी न घेण्याची प्रतिज्ञा केली. या कठोर प्रतिज्ञेमुळे ते भीष्म म्हणवले गेले. प्रसन्न होऊन शंतनूने त्यांना वरदान दिले की मृत्यू त्यांना तेव्हाच स्पर्श करू शकेल जेव्हा ते स्वतः इच्छितील.

कुरुक्षेत्राच्या युद्धाच्या दहाव्या दिवशी अर्जुनाच्या बाणांनी विंधले जाऊन भीष्म रथातून खाली कोसळले. त्यांचे शरीर इतक्या बाणांनी विंधले होते की ते जमिनीला स्पर्शही करू शकले नाहीत, आणि बाणांच्याच शय्येवर पडून राहिले. त्या वेळी सूर्य दक्षिणायनात होता. भीष्म म्हणाले, "उत्तरायण येईपर्यंत मी प्राण सोडणार नाही."

युद्ध संपले, पण भीष्म बाणांच्या शय्येवर पडून राहिले. श्रीकृष्णांच्या सांगण्यावरून युधिष्ठिर त्यांच्याजवळ गेले, आणि भीष्मांनी त्यांना राजधर्म, मोक्षधर्म आणि दानधर्माचा उपदेश केला. महाभारताच्या शांतिपर्वात आणि अनुशासनपर्वात हाच उपदेश आहे, आणि विष्णु सहस्रनामही अनुशासनपर्वात भीष्मांच्याच मुखातून येते.

जेव्हा सूर्य उत्तरेकडे वळला आणि उत्तरायण आले, तेव्हा भीष्मांनी श्रीकृष्णांचे ध्यान करत शांत मनाने देह सोडला. म्हणूनच उत्तरायण इतके पवित्र मानले जाते, आणि संक्रांतीला भीष्म पितामहांचे स्मरण केले जाते.

## दुसरी कथा: भगीरथ आणि गंगासागर

अयोध्येचा राजा सगर याने अश्वमेध यज्ञ केला. यज्ञाचा घोडा इंद्र चोरून घेऊन गेला आणि पाताळात कपिल मुनींच्या आश्रमाजवळ बांधून ठेवला. राजा सगराचे साठ हजार पुत्र घोडा शोधत शोधत पृथ्वी खणून तिथे पोहोचले. त्यांनी ध्यानात बसलेल्या कपिल मुनींनाच चोर समजले आणि त्यांचा अपमान केला. मुनींनी डोळे उघडले, आणि त्यांच्या तेजाने सगराचे साठ हजार पुत्र भस्म झाले.

सगराचा नातू अंशुमान घोडा शोधत तिथे पोहोचला. त्याला सांगण्यात आले की त्याच्या पितरांची मुक्ती केवळ स्वर्गातील गंगेच्या जलानेच होऊ शकते. अंशुमानाने तप केले, मग त्याचा पुत्र दिलीप याने केले, पण गंगा पृथ्वीवर आली नाही.

मग दिलीपाचा पुत्र भगीरथ याने कठोर तप केले. ब्रह्मदेव प्रसन्न झाले आणि त्यांनी गंगेला पृथ्वीवर पाठवण्याचा वर दिला. पण गंगेचा वेग इतका होता की पृथ्वी तो सहन करू शकत नव्हती. तेव्हा भगीरथाने भगवान शिवांची आराधना केली, आणि शिवांनी गंगेला आपल्या जटांमध्ये धारण केले. तिथून गंगा हळूहळू पृथ्वीवर उतरली.

भगीरथ आपल्या रथावर पुढे पुढे चालला, आणि गंगा त्याच्या मागोमाग. वाटेत गंगेने जह्नु ऋषींचे यज्ञस्थान वाहून नेले. ऋषींनी क्रोधाने सारी गंगा पिऊन टाकली. भगीरथ आणि देवतांच्या प्रार्थनेवरून त्यांनी गंगेला आपल्या कानातून पुन्हा बाहेर सोडले. तेव्हापासून गंगा जाह्नवी म्हणवली गेली. शेवटी गंगा तिथे पोहोचली जिथे सगराच्या पुत्रांचे भस्म होते, आणि तिच्या स्पर्शाने साठ हजार पितरांना मुक्ती मिळाली.

लोकपरंपरा मानते की ज्या दिवशी गंगा भगीरथाच्या मागोमाग चालत सागराला मिळाली, तो मकर संक्रांतीचा दिवस होता. म्हणूनच पश्चिम बंगालमध्ये गंगासागर येथे, जिथे आज कपिल मुनींचे मंदिर आहे, संक्रांतीला लाखो भाविक स्नान करतात. म्हण आहे, "सारे तीरथ बार-बार, गंगासागर एक बार."

## तिसरी कथा: सूर्य देव शनि देवांच्या घरी

ही कथा लोकपरंपरेतील आहे आणि अनेक घरांत सांगितली जाते. सूर्य देव आणि त्यांचा पुत्र शनि देव यांच्यात खूप काळापासून मनभेद होता. एकदा सूर्य देवांच्या क्रोधाने शनि देवांचे घर जळून गेले, आणि तिथे काळ्या तिळाशिवाय काहीही उरले नाही.

पुढे जेव्हा सूर्य देव मकर राशीत, म्हणजे शनि देवांच्या घरी आले, तेव्हा शनि देवांनी त्यांचे स्वागत त्याच काळ्या तिळाने केले जे त्यांच्याजवळ उरले होते. पुत्राच्या या प्रेमाने आणि नम्रतेने सूर्य देवांचे मन विरघळले. त्यांनी आशीर्वाद दिला की जो मकर संक्रांतीला तिळाने सूर्य देवांची पूजा करील, त्याच्या घरात सुख आणि समृद्धी राहील.

म्हणूनच संक्रांतीला तिळाला इतके महत्त्व आहे, आणि हा दिवस पिता आणि पुत्राच्या मिलनाचा, म्हणजेच नात्यांमध्ये पुन्हा गोडवा आणण्याचा सणही मानला जातो.

## कुटुंबे या कथांमधून काय शिकतात

भीष्मांची कथा धैर्य आणि दिलेला शब्द पाळण्याची शिकवण देते. भगीरथाची कथा सांगते की खऱ्या मनाने केलेला प्रयत्न पिढ्यानपिढ्यांचे कल्याण करतो; म्हणूनच "भगीरथ प्रयत्न" असे म्हटले जाते. आणि सूर्य आणि शनि यांची कथा सांगते की जुनी कटुता सोडून भेटण्यासाठी संक्रांतीसारखा चांगला दिवस नाही.

## कथा कुठून घेतल्या आहेत

- भीष्मांची कथा महाभारताच्या भीष्मपर्व, शांतिपर्व आणि अनुशासनपर्वातील आहे. - भगीरथ आणि गंगावतरणाची कथा वाल्मीकी रामायणाच्या बालकांडातील आहे, जिथे विश्वामित्र मुनी ही कथा राम आणि लक्ष्मणाला सांगतात. गंगेच्या सागराला मिळण्याला संक्रांतीशी जोडणे ही लोकपरंपरेची मान्यता आहे. - सूर्य देव आणि शनि देव यांची कथा लोकपरंपरेतील कथा आहे, कोणत्याही पुराणातील नाही. - आम्ही तिन्ही कथा आपल्या शब्दांत सांगितल्या आहेत.

## स्रोत

- महाभारत, भीष्मपर्व, शांतिपर्व आणि अनुशासनपर्व (भीष्मांचे पतन, बाणांची शय्या आणि उत्तरायणाची प्रतीक्षा); आपल्या शब्दांत - वाल्मीकी रामायण, बालकांड (सगराचे पुत्र, अंशुमान, दिलीप, भगीरथ आणि गंगावतरण); आपल्या शब्दांत - सूर्य देव आणि शनि देव यांची लोककथा, जशी घराघरांत सांगितली जाते - DharmikVibes सत्यापित सण दिनदर्शिका (DivineAI), २२ नोव्हेंबर २०२६ रोजी पाहिली: मकर संक्रांत, शुक्रवार १५ जानेवारी २०२७

*कथेची रूपे कुटुंबांनुसार आणि प्रदेशांनुसार वेगवेगळी असू शकतात. शंका असल्यास आपल्या वडीलधाऱ्यांचा आणि कुळपुरोहितांचा सल्ला मानावा.*

More

Cite this page: DharmikVibes (2026). "मकर संक्रांतीच्या कथा: भीष्मांची प्रतीक्षा, भगीरथ आणि गंगासागर, आणि सू". DharmikStudio by DharmikVibes. https://studio.dharmikvibes.com/read/makar-sankranti-kathas-marathi