Article

मकर संक्रांत: अर्थ, महत्त्व आणि हा सण कसा साजरा करावा

मकर संक्रांत: अर्थ, महत्त्व आणि हा सण कसा साजरा करावा

शुक्रवार १५ जानेवारी २०२७: सूर्याचा मकर राशीत प्रवेश, उत्तरायण, स्नान, दान, तीळगूळ आणि खिचडी, आणि देशभरात या सणाची वेगवेगळी नावे

मकर संक्रांत शुक्रवार १५ जानेवारी २०२७ रोजी आहे. या पानावर सांगितले आहे की संक्रांतीचा अर्थ काय, सूर्याच्या मकर राशीत येण्याचे आणि उत्तरायणाचे महत्त्व काय, या दिवशी स्नान, दान आणि तीळगुळाची परंपरा का आहे, आणि पंजाबपासून तमिळनाडूपर्यंत आणि गुजरातपासून आसामपर्यंत हा सण कोणत्या नावांनी आणि रीतींनी साजरा केला जातो.

By
DharmikVibes
Language
mr
Length
3 min
Category
How-to › Festival guides

The article

यंदा मकर संक्रांत शुक्रवार १५ जानेवारी रोजी आहे. बहुतेक हिंदू सण चंद्राच्या तिथीनुसार चालतात, म्हणून त्यांची तारीख दरवर्षी बदलते. मकर संक्रांत हा सूर्याच्या गतीनुसार चालणाऱ्या मोजक्या सणांपैकी एक आहे, म्हणून ती जवळजवळ दरवर्षी १४ किंवा १५ जानेवारीलाच येते.

## संक्रांतीचा अर्थ

संस्कृतमध्ये संक्रांतीचा अर्थ आहे एका स्थानावरून दुसऱ्या स्थानात जाणे. सूर्य दर महिन्याला एका राशीतून पुढच्या राशीत जातो, म्हणून वर्षात बारा संक्रांती असतात. ज्या दिवशी सूर्य धनु राशीतून मकर राशीत प्रवेश करतो, त्याला मकर संक्रांत म्हणतात. ही बारांमध्ये सर्वात पवित्र मानली जाते.

## उत्तरायणाचे महत्त्व

पंचांगाच्या परंपरेत मकर संक्रांतीपासून सूर्याचे उत्तरायण सुरू होते असे मानले जाते, म्हणजे ते सहा महिने जेव्हा सूर्य उत्तरेकडे चालताना दिसतो. या सहा महिन्यांना देवांचा दिवस म्हटले आहे. म्हणूनच उत्तरायण हा शुभ कार्यांचा काळ मानला जातो. भगवद्गीता (८.२४) मध्येही उत्तरायणाच्या सहा महिन्यांना प्रकाशाचा मार्ग म्हटले आहे. महाभारतात पितामह भीष्मांनी बाणांच्या शय्येवर पडून उत्तरायण येईपर्यंत प्रतीक्षा केली, आणि त्यानंतरच देह सोडला.

परंपरा असेही सांगते की मकर राशीचे स्वामी शनिदेव आहेत, जे सूर्यदेवाचे पुत्र आहेत. म्हणून हा दिवस पित्याने पुत्राच्या घरी जाण्याचा दिवसही मानला जातो, आणि तो नात्यांमध्ये गोडवा ठेवण्याचा संदेश देतो.

## या दिवशी काय करतात

- स्नान: पहाटे लवकर स्नान करणे हे या दिवसाचे सर्वात मोठे पुण्य मानले जाते. लाखो भाविक गंगा, यमुना, नर्मदा, गोदावरी आणि इतर पवित्र नद्यांमध्ये स्नान करतात. प्रयागराज येथे संगमावर माघ मेळ्यात आणि पश्चिम बंगालमध्ये गंगासागर येथे, जिथे गंगा समुद्राला मिळते, या दिवशी खूप मोठे स्नान होते. ज्यांना नदीपर्यंत जाता येत नाही, ते घरी आंघोळीच्या पाण्यात थोडे गंगाजल आणि तीळ घालून स्नान करतात. - सूर्याला अर्घ्य: स्नानानंतर उगवत्या सूर्याला तांब्याच्या लोट्याने जल अर्पण केले जाते. - दान: या दिवशीचे दान खूप पुण्याचे मानले जाते. तीळ, गूळ, खिचडी, तांदूळ, डाळ, तूप, कांबळे आणि गरम कपडे दान केले जातात. - तीळ आणि गूळ: थंडीच्या या मोसमात तीळ आणि गुळाचे लाडू, गजक, रेवडी आणि चिक्की बनवल्या आणि वाटल्या जातात. - खिचडी: उत्तर प्रदेश आणि बिहारमध्ये हा सण खिचडी या नावानेही ओळखला जातो. नवीन पिकाच्या तांदळाची आणि उडदाच्या डाळीची खिचडी बनते, देवाला नैवेद्य दाखवला जातो आणि दानही केले जाते. बिहारमध्ये चूडा-दही आणि तिलकूट खाण्याची परंपरा आहे. - पतंग: गुजरात आणि राजस्थानमध्ये हा उत्तरायणाचा सण आहे, जेव्हा सगळे आकाश पतंगांनी भरून जाते.

## देशभरात एक सण, अनेक नावे

- पंजाब: संक्रांतीच्या आधीच्या रात्री लोहडी पेटवली जाते, आणि संक्रांतीचा दिवस माघी म्हणून ओळखला जातो. - गुजरात: उत्तरायण, पतंगांचा सण. - महाराष्ट्र: लोक एकमेकांना तीळगूळ देऊन म्हणतात, "तिळगुळ घ्या, गोड गोड बोला", म्हणजे तीळगूळ घ्या आणि गोड गोड बोला. - कर्नाटक: संक्रांतीला तीळ, गूळ, खोबरे आणि शेंगदाणे यांचे मिश्रण, ज्याला एळ्ळु-बेल्ल म्हणतात, वाटले जाते. - तमिळनाडू: हा थाई पोंगल आहे, जेव्हा नवीन पिकाचे तांदूळ दूध आणि गुळासोबत नव्या भांड्यात शिजवले जातात. - आसाम: माघ बिहू किंवा भोगाली बिहू, पीक आणि भोजनाचा सण. - आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणा: संक्रांत, घराच्या अंगणात रांगोळी आणि नवीन पिकाचा उत्सव.

नावे वेगवेगळी आहेत, पण भाव एकच आहे: सूर्यदेवाप्रती कृतज्ञता, नवीन पिकाबद्दल धन्यवाद, आणि एकमेकांत गोडवा वाटणे.

## कुटुंबे या सणातून काय शिकतात

मोठी माणसे सांगतात की संक्रांत हा अंधाराकडून प्रकाशाकडे जाण्याचा सण आहे. जसे या दिवसांत दिवस हळूहळू मोठे होत जातात, तसेच आपणही मनातला अंधार सोडून चांगुलपणाकडे वाटचाल केली पाहिजे. तीळ लहान असतो आणि गूळ गोड, आणि दोघे मिळून सांगतात की छोट्या छोट्या गोड बोलण्याने नाती जोडलेली राहतात.

## लक्षात ठेवा

- संक्रांतीचा पुण्यकाळ प्रत्येक शहरात सूर्य राशी बदलण्याच्या वेळेनुसार वेगळा असतो. आपल्या शहराची वेळ आपल्या पंचांगात पाहा. - थंडीत नदीस्नान वृद्ध, मुले आणि आजारी लोकांसाठी योग्य नसू शकते. त्यांनी घरी कोमट पाण्याने स्नान करावे. गर्दीच्या घाटांवर मुलांचा आणि वृद्धांचा हात धरून ठेवा. - पतंग उडवताना पक्ष्यांची काळजी घ्या, आणि काचेचा मांजा वापरू नका.

## स्रोत

- श्रीमद्भगवद्गीता ८.२४ (उत्तरायणाचे सहा महिने) - महाभारत, शांतिपर्व आणि अनुशासनपर्व (बाणांच्या शय्येवर भीष्मांचे उत्तरायणापर्यंत थांबणे); स्वतःच्या शब्दांत - संक्रांत, उत्तरायण, स्नान आणि दान यांची प्रचलित परंपरा, आणि देशभरातील प्रादेशिक रीती; आम्ही स्वतःच्या शब्दांत लिहिले आहे - DharmikVibes सत्यापित सण कॅलेंडर (DivineAI), २२ नोव्हेंबर २०२६ रोजी पाहिले: मकर संक्रांत, शुक्रवार १५ जानेवारी २०२७

*कुटुंबांनुसार आणि प्रदेशांनुसार रीत वेगवेगळी असू शकते. शंका असल्यास आपल्या वडीलधाऱ्यांचा आणि कुलपुरोहितांचा सल्ला घ्यावा.*

More

Cite this page: DharmikVibes (2026). "मकर संक्रांत: अर्थ, महत्त्व आणि हा सण कसा साजरा करावा". DharmikStudio by DharmikVibes. https://studio.dharmikvibes.com/read/makar-sankranti-marathi