Article

મોક્ષદા એકાદશી વ્રત કથા: રાજા વૈખાનસ અને તેમના પિતાની મુક્તિ

મોક્ષદા એકાદશી વ્રત કથા: રાજા વૈખાનસ અને તેમના પિતાની મુક્તિ

માર્ગશીર્ષ શુક્લ એકાદશી, રવિવાર ૨૦ ડિસેમ્બર ૨૦૨૬, ગીતા જયંતીનો દિવસ: કથા, સરળ વિધિ અને ઉપવાસના કોમળ વિકલ્પો

આ વર્ષે મોક્ષદા એકાદશી રવિવાર ૨૦ ડિસેમ્બરે છે, અને આ જ ગીતા જયંતીનો દિવસ છે. આ પાનામાં મોક્ષદા એકાદશીની તે કથા છે જે પરંપરામાં બ્રહ્માંડ પુરાણના એકાદશી માહાત્મ્યમાંથી કહેવાય છે: રાજા વૈખાનસ, જેમણે સ્વપ્નમાં પોતાના પિતાને કષ્ટમાં જોયા, પર્વત મુનિનો ઉપદેશ, અને વ્રતના પુણ્યથી પિતાની મુક્તિ. સાથે એકાદશીની સરળ વિધિ, ગીતા પાઠ, આરતીનું નામ, અને જેઓ પૂરો ઉપવાસ ન રાખી શકે તેમના માટે કોમળ વિકલ્પો.

By
DharmikVibes
Language
gu
Length
4 min
Category
How-to › Vrat planning & kathas

The article

આ વર્ષે મોક્ષદા એકાદશી રવિવાર ૨૦ ડિસેમ્બરે છે. આ માર્ગશીર્ષ મહિનાના શુક્લ પક્ષની એકાદશી છે. પરંપરામાં આ જ તે તિથિ છે જે દિવસે કુરુક્ષેત્રમાં ભગવાન કૃષ્ણે અર્જુનને ભગવદ્ગીતાનો ઉપદેશ આપ્યો હતો, એટલે આ જ દિવસે ગીતા જયંતી ઉજવાય છે. ગીતામાં ભગવાન કહે છે પણ ખરા કે મહિનાઓમાં હું માર્ગશીર્ષ છું (ગીતા ૧૦.૩૫). દક્ષિણ ભારતમાં આ વર્ષે આ જ દિવસ વૈકુંઠ એકાદશી તરીકે પણ ઉજવાઈ રહ્યો છે. અહીં મોક્ષદા એકાદશીની તે કથા છે જે પરંપરામાં બ્રહ્માંડ પુરાણના એકાદશી માહાત્મ્યમાંથી કહેવાય છે, જ્યાં ભગવાન કૃષ્ણ યુધિષ્ઠિરને દરેક એકાદશીનું મહત્ત્વ સમજાવે છે. અમે તેને મૂળની નજીક અને સરળ શબ્દોમાં રાખી છે.

## કથા

બહુ પહેલાં ચંપક નામના એક સુંદર નગરમાં વૈખાનસ નામના રાજા રાજ કરતા હતા. તેઓ પોતાની પ્રજાનું પાલન પોતાની સંતાનની જેમ કરતા હતા, અને તેમના રાજ્યમાં વેદ જાણનારા ઘણા બ્રાહ્મણો રહેતા હતા.

એક રાત્રે રાજાએ સ્વપ્નમાં જોયું કે તેમના પિતા નરકમાં કષ્ટ ભોગવી રહ્યા છે, અને તેમને કહી રહ્યા છે, "પુત્ર, મને આ કષ્ટમાંથી કાઢ." રાજાની ઊંઘ ઊડી ગઈ, અને તેમનું મન બહુ બેચેન થઈ ગયું.

સવારે તેમણે બ્રાહ્મણોને બોલાવીને સ્વપ્ન સંભળાવ્યું અને કહ્યું, "જે પુત્રના હોતાં પિતા કષ્ટમાં હોય, તેના રાજપાટનો શો અર્થ? મને કોઈ ઉપાય બતાવો." બ્રાહ્મણોએ કહ્યું, "રાજન, નજીકમાં જ પર્વત નામના એક મુનિનો આશ્રમ છે. તેઓ ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન બધું જાણે છે. આપ તેમની પાસે જાઓ."

રાજા આશ્રમે પહોંચ્યા અને મુનિને પ્રણામ કરીને પોતાની વ્યથા કહી. પર્વત મુનિએ આંખો બંધ કરીને ધ્યાન કર્યું, અને પછી કહ્યું, "રાજન, તમારા પિતાએ પોતાના પાછલા જીવનમાં પોતાની પત્ની પ્રત્યે એક મોટો અન્યાય કર્યો હતો. એ જ કર્મનું ફળ તેઓ ભોગવી રહ્યા છે."

રાજાએ હાથ જોડીને પૂછ્યું, "મુનિવર, તેમની મુક્તિનો કોઈ માર્ગ છે?" મુનિએ કહ્યું, "માર્ગશીર્ષના શુક્લ પક્ષમાં જે એકાદશી આવે છે, તેને મોક્ષદા કહે છે. તમે તમારા પરિવાર સાથે વિધિપૂર્વક આ વ્રત રાખો, અને તેનું પુણ્ય તમારા પિતાને અર્પણ કરી દો. એનાથી તેમની મુક્તિ થશે."

રાજા પોતાના મહેલમાં પાછા ફર્યા. એકાદશી આવતાં તેમણે પોતાની રાણી, બાળકો અને પરિવાર સાથે શ્રદ્ધાથી વ્રત રાખ્યું, ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરી, અને આખી રાત તેમનું નામ લીધું. બીજા દિવસે, દ્વાદશીએ, તેમણે વ્રતનું પુણ્ય પોતાના પિતાને અર્પણ કર્યું.

તે જ સમયે આકાશમાંથી ફૂલોની વર્ષા થઈ. રાજાના પિતા કષ્ટમાંથી મુક્ત થઈને દિવ્ય રૂપે સ્વર્ગ તરફ જતા દેખાયા. તેમણે રાજાને આશીર્વાદ આપ્યા, "પુત્ર, તારું કલ્યાણ થાઓ."

કથાના અંતે ભગવાન કૃષ્ણ યુધિષ્ઠિરને કહે છે કે મોક્ષદા એકાદશીનું વ્રત રાખનારને અને તેની કથા સાંભળનારને મોટું પુણ્ય મળે છે.

## પરિવાર આમાંથી શું લે છે

વડીલો આ કથામાં રાજા વૈખાનસનો પ્રેમ બતાવે છે: રાજપાટ હોવા છતાં, જ્યાં સુધી પિતા કષ્ટમાં રહ્યા, તેમનું મન શાંત ન થયું. અને એ પણ કે વ્રત એકલાનું નહીં, આખા પરિવારનું હોઈ શકે છે, અને તેનું પુણ્ય પોતાના પ્રિયજનો માટે અર્પણ કરી શકાય છે. ગીતા જયંતી સાથે આવવાથી આ દિવસ ગીતાનો કોઈ એક અધ્યાય પરિવાર સાથે વાંચવાનો પણ દિવસ છે.

## કથા ક્યાંથી છે

- આ કથા એકાદશી માહાત્મ્યની પરંપરામાં બ્રહ્માંડ પુરાણમાંથી કહેવાય છે, જ્યાં ભગવાન કૃષ્ણ યુધિષ્ઠિરને માર્ગશીર્ષ શુક્લ એકાદશીનું મહત્ત્વ સમજાવે છે. અમે તેને અમારા શબ્દોમાં લખી છે. - માર્ગશીર્ષ શુક્લ એકાદશીને ગીતાના ઉપદેશનો દિવસ માનવો એ પરંપરાની માન્યતા છે. "મહિનાઓમાં હું માર્ગશીર્ષ છું" એ ભગવદ્ગીતાના દસમા અધ્યાયનો પાંત્રીસમો શ્લોક છે. - તારીખ: રવિવાર ૨૦ ડિસેમ્બર ૨૦૨૬, DharmikVibes ના તપાસેલા તહેવાર કૅલેન્ડરમાંથી.

## એકાદશી વ્રતની સરળ વિધિ

1. દશમીની સાંજે (શનિવાર ૧૯ ડિસેમ્બર) સાદું સાત્ત્વિક ભોજન લો, અને મનમાં બીજા દિવસના વ્રતનો સંકલ્પ રાખો. 2. એકાદશીની સવારે સ્નાન કરો, અને ભગવાન વિષ્ણુ અથવા શ્રીકૃષ્ણ સામે વ્રતનો સંકલ્પ લો. 3. પૂજા કરો. દીવો પ્રગટાવો, તુલસીદળ, પીળાં ફૂલ, ફળ અને પંચામૃત અર્પણ કરો. "ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય" નો જપ કરો. 4. ગીતા પાઠ: ગીતા જયંતીના દિવસે ગીતાનો કોઈ એક અધ્યાય વાંચો અથવા સાંભળો. ઘણા ઘરોમાં બારમો અથવા પંદરમો અધ્યાય વંચાય છે, કારણ કે તે નાના છે. 5. કથા વાંચો અથવા સાંભળો, અને આરતી કરો. 6. ભોજન: એકાદશીએ ચોખા ખવાતા નથી. ઘણા લોકો ફળ, દૂધ, સાબુદાણા અથવા કુટ્ટુ જેવો ફળાહાર લે છે; કેટલાક લોકો નિર્જળ વ્રત રાખે છે. પોતાના ઘરની રીત પ્રમાણે કરો. 7. પારણાં: બીજે દિવસે સવારે, સોમવાર ૨૧ ડિસેમ્બરે, દ્વાદશીમાં વ્રત ખોલો. પોતાના શહેરનો પારણાંનો સમય પોતાના પંચાંગમાં જોઈ લો.

## આરતી

એકાદશીની પૂજાના અંતે ભગવાન વિષ્ણુની આરતી "ૐ જય જગદીશ હરે" ગવાય છે, અને ઘણા ઘરોમાં એકાદશી માતાની આરતી "ૐ જય એકાદશી માતા" પણ. જે ઘરમાં જે આરતી થતી હોય, તે જ ગાઓ.

## જો પૂરું વ્રત ન રાખી શકો

- વડીલો: નિર્જળ વ્રત ન રાખો. ફળ, દૂધ અને ફળાહાર લો, પાણી પીતા રહો, અને પૂજા, ગીતા પાઠ અને કથામાં સામેલ થાઓ. - ગર્ભાવસ્થામાં: ઉપવાસ ન રાખો. સમયસર પૂરું ભોજન કરો, ઇચ્છો તો તે દિવસે ચોખા છોડી દો, અને ગીતા પાઠ અને કથાથી વ્રતનો ભાવ રાખો. - ડાયાબિટીસ હોય તો: નિર્જળ વ્રત ન રાખો, અને લાંબા સમય સુધી ભૂખ્યા ન રહો. સાબુદાણા અને બટાકા જેવો ફળાહાર સુગર વધારી શકે છે, એટલે ડૉક્ટરને પૂછીને જ ખાઓ. દવા ડૉક્ટરની સલાહ પ્રમાણે જ લો. ડૉક્ટરે આપેલી દવા લેવાથી વ્રત તૂટતું નથી. - કોઈ પણ અસ્વસ્થ હોય, અથવા નિયમિત દવા લેતા હોય: પહેલાં પોતાના ડૉક્ટર સાથે વાત કરો. - પરંપરા પોતે કહે છે કે જે ઉપવાસ ન કરી શકે, તે ભગવાનનું નામ લે અને કથા સાંભળે. ભાવ જ મુખ્ય છે.

આ પરંપરાની જાણકારી છે, તબીબી સલાહ નથી.

## સ્રોત

- બ્રહ્માંડ પુરાણ, એકાદશી માહાત્મ્ય (માર્ગશીર્ષ શુક્લ, મોક્ષદા એકાદશી), જેમ પરંપરામાં કહેવાય છે તેમ; પોતાના શબ્દોમાં, ઉદ્ધરણ વિના - શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતા ૧૦.૩૫ ("મહિનાઓમાં હું માર્ગશીર્ષ છું") - DharmikVibes નું તપાસેલું તહેવાર કૅલેન્ડર (DivineAI), ૨૧ નવેમ્બર ૨૦૨૬ ના રોજ જોયેલું: ગીતા જયંતી / મોક્ષદા એકાદશી, રવિવાર ૨૦ ડિસેમ્બર ૨૦૨૬

*રીતો પરિવાર અને પ્રદેશ પ્રમાણે જુદી જુદી હોય છે. શંકા હોય તો પોતાના વડીલો, પોતાના કુળ પુરોહિત અને પોતાના ડૉક્ટરની વાત માનો.*

More

Cite this page: DharmikVibes (2026). "મોક્ષદા એકાદશી વ્રત કથા: રાજા વૈખાનસ અને તેમના પિતાની મુક્તિ". DharmikStudio by DharmikVibes. https://studio.dharmikvibes.com/read/mokshada-ekadashi-vrat-katha-gujarati