नवरात्रीची कथा: राजा सुरथ, वैश्य समाधी आणि ऋषी मेधा

दुर्गा सप्तशतीची ती कथा ज्याने संपूर्ण ग्रंथाची सुरुवात होते, सोप्या शब्दांत

दुर्गा सप्तशती, म्हणजेच देवी महात्म्य, ची पहिली कथा सोप्या मराठीत: राजा सुरथ, ज्यांनी राज्य गमावले; वैश्य समाधी, ज्यांना त्यांच्याच घरच्यांनी बाहेर काढले; आणि ऋषी मेधा, ज्यांनी दोघांना महामाया आणि देवीच्या तीन कथा सांगितल्या. नदीकाठी तीन वर्षांची उपासना आणि देवीचे वरदान: एकाला राज्य, दुसऱ्याला मुक्तीचे ज्ञान. शारदीय नवरात्री २०२६ (११ ते १९ ऑक्टोबर) मध्ये ऐकण्यासाठी, ग्रंथात काय आहे आणि परंपरेनुसार काय आहे हे सांगत, घरात पाठाची सहज पद्धत आणि स्रोत.

By
DharmikVibes
Language
mr
Category
How-to › Vrat planning & kathas

The article

दुर्गा सप्तशती, म्हणजेच देवी माहात्म्य, ज्या कथेने संपूर्ण ग्रंथ सुरू होतो: एक राजा ज्याने राज्य गमावले, एक वैश्य ज्याला त्याच्या घरच्यांनीच बाहेर काढले, आणि एक ऋषी ज्यांनी दोघांनाही देवीची कथा सांगितली. ही कथा नवरात्रीमध्ये ऐकण्यासाठी आहे, आणि त्या सर्वांसाठी आहे ज्यांचे मन कशातूनही सुटत नाही.

शारदीय नवरात्री २०२६ रविवार ११ ऑक्टोबर ते सोमवार १९ ऑक्टोबरपर्यंत आहे, आणि विजयादशमी मंगळवार २० ऑक्टोबरला आहे. सप्तशतीचे पठण या नऊ दिवसांत केले जाते, पण ही कथा वर्षातून कधीही ऐकता येते.

कथा

खूप वर्षांपूर्वी, स्वारोचिष मन्वंतरात, चैत्र वंशात सुरथ नावाचा एक राजा होता. तो प्रजेला आपल्या मुलांप्रमाणे जपायचा आणि न्यायाने राज्य करायचा. मग एके दिवशी शेजारच्या राजाने त्यांच्यावर चढाई केली. सुरथचे सैन्य लहान होते, आणि तो हरला. जेव्हा तो आपल्या राजधानीत परतला, तेव्हा त्याचे स्वतःचे मंत्री, जे आता बलवान झाले होते, त्यांनी त्याचा खजिना आणि सैन्य आपल्या ताब्यात घेतले होते. राजाकडे काहीच उरले नव्हते.

सुरथ शिकारीच्या बहाण्याने एकटा घोड्यावर निघाला आणि एका घनदाट जंगलात जाऊन पोहोचला. तिथे त्याला ऋषी मेधा यांचा आश्रम दिसला. ऋषींनी राजाचा सत्कार केला. सुरथ काही दिवस तिथेच राहिला.

पण मन शांत नव्हते. तो विचार करत राही: माझे नगर, जे माझ्या पूर्वजांनी वसवले, आता त्या दुष्ट मंत्र्यांच्या हातात आहे. माझा खजिना, जो मी इतक्या प्रयत्नाने जोडला, ते लोक उडवत असतील. ज्यांनी धोका दिला, त्यांचीच चिंता त्याचा पिच्छा सोडत नव्हती.

एके दिवशी आश्रमाजवळ त्याला अजून एक व्यक्ती भेटली, उदास, एकटा. नाव होते समाधी, जातीने वैश्य, एका श्रीमंत व्यापाऱ्याच्या घरचा. समाधी म्हणाला: माझ्या पत्नीने आणि मुलांनी धनाच्या लोभापायी मला घरातून बाहेर काढले, माझे सर्व काही घेतले. आणि तरीही, राजन, मला हे समजत नाही की माझे घरचे कुशल आहेत की नाही. माझे मन त्यांच्याकडेच परत जाते ज्यांनी मला बाहेर काढले.

सुरथला स्वतःचीच गोष्ट ऐकू आली. तो म्हणाला, हेच तर माझ्यासोबत घडत आहे. ज्यांनी आपल्याला फसवले, त्यांच्यावर आपण प्रेम का करतो? चला, ऋषींना विचारूया.

दोघेही ऋषी मेधा यांच्याकडे गेले आणि हाच प्रश्न मांडला: हे मुनी, आम्हाला माहित आहे, तरीही आम्ही मोहात आहोत. हे काय आहे?

ऋषी मेधा हसले. ते म्हणाले, हा मोह फक्त माणसाचा नाही. पक्षीही आपल्या पिलांना दाणे भरवतात, स्वतः भुकेले राहून. ही जी सर्वांच्या मनाला ओढते, ती महामाया आहे, जगाची तीच शक्ती जी सृष्टी चालवते. तीच ज्ञान्यांच्या मनालाही मोहात टाकते, आणि तीच प्रसन्न झाल्यावर मुक्तीही देते. ती देवी आहे, आणि तिला जाणून घेण्यासाठी तिची कथा ऐका.

तेव्हा ऋषींनी देवीच्या तीन कथा सांगितल्या. पहिली, जेव्हा सृष्टीच्या आरंभी विष्णू योगनिद्रेत होते आणि मधु-कैटभ नावाच्या दोन असुरांनी ब्रह्मासाठी संकट निर्माण केले; देवीच्या कृपेने विष्णू जागे झाले आणि संकट टळले. दुसरी, महिषासुराची, ज्याने देवांना स्वर्गातून बाहेर काढले होते; तेव्हा सर्व देवांच्या तेजातून देवी प्रकट झाली आणि तिने महिषासुराचा पराभव केला. तिसरी, शुंभ आणि निशुंभाची, जेव्हा देवीने पार्वतीच्या रूपात प्रकट होऊन, आपल्या शक्तींसह, त्या दोघांचा अहंकार दूर केला आणि देवांना त्यांचे स्थान परत मिळवून दिले. प्रत्येक कथेच्या शेवटी देवांनी देवीची स्तुती केली, आणि देवीने वचन दिले की जेव्हा जेव्हा संकट येईल, तेव्हा ती परत येईल.

कथा ऐकून राजा आणि वैश्य यांनी ऋषींना विचारले, आम्ही त्या देवीला कसे मिळवू? ऋषी म्हणाले, तिची शरण जा. तिची उपासना करा.

दोघेही नदीच्या काठावर गेले. त्यांनी मातीची देवीची मूर्ती बनवली. फुले, धूप, दीप आणि पाण्याने तिची पूजा केली. कधी उपवास केला आणि मन देवीमध्ये स्थिर केले. तीन वर्षे उलटली. ग्रंथ सांगतो की शेवटी त्यांनी आपल्या शरीराचेही अर्पण केले; आपण हे पूर्ण समर्पणाच्या भावनेच्या रूपात घ्यावे, न की प्रत्यक्ष कृतीच्या रूपात.

तेव्हा देवी प्रकट झाली आणि म्हणाली, मागा. सुरथाने मागितले: या जन्मात माझे राज्य परत मिळावे आणि पुढच्या जन्मातही असे राज्य मिळावे जे नष्ट होणार नाही. देवी म्हणाली, तुझे राज्य परत मिळेल आणि पुढच्या जन्मात तू सूर्याचा पुत्र होऊन सावर्णि नावाचा आठवा मनू होशील. समाधीने काही वेगळेच मागितले: हे देवी, मला राज्य नको, घर नको. मला ते ज्ञान दे ज्यामुळे "मी" आणि "माझे" याचा मोह सुटेल. देवी म्हणाली, तुला ते ज्ञान मिळेल जे मुक्ती देते. आणि देवी अंतर्धान पावली.

एकाने संसार मागितला, एकाने संसारातून सुटका. देवीने दोघांनाही दिले. म्हणूनच ही कथा नवरात्रीमध्ये ऐकली जाते: जो घर-संसाराची कामना घेऊन येतो आणि जो मुक्तीची कामना घेऊन येतो, आई दोघांनाही आपल्या जवळ बसवते.

ग्रंथातून काय आहे, परंपरेतून काय

- राजा सुरथ, वैश्य समाधी आणि ऋषी मेधा यांची ही संपूर्ण कथा देवी माहात्म्याच्या पहिल्या आणि तेराव्या अध्यायात आहे (पार्जिटरच्या गणनेनुसार मार्कंडेय पुराणाचे अध्याय ८१ आणि ९३); ही आमची रचना नाही, ग्रंथाचाच साचा आहे. - तीन चरित्रांच्या (मधु-कैटभ, महिषासुर, शुंभ-निशुंभ) कथा ग्रंथाच्या मधल्या अध्यायांमध्ये विस्ताराने आहेत; येथे त्या एका-एका ओळीत सांगितल्या आहेत. - नऊ दिवसांचा पाठाचा क्रम, कवच-अर्गला-कीलकचा पाठ आणि घरातील रीती-रिवाज परंपरेतून आहेत, मूळ कथेतून नाहीत. - "स्वारोचिष मन्वंतर" आणि "सावर्णि मनू" ही नावे ग्रंथात आहेत आणि तेराव्या अध्यायाच्या शेवटी म्हटले आहे की सुरथ पुढच्या जन्मात सावर्णि, म्हणजेच आठवा मनू होईल.

व्रत कसे ठेवावे

१. नवरात्रीमध्ये पाठाची वेळ ठरवा, सकाळी किंवा संध्याकाळी, आणि रोज तीच ठेवा. पूर्ण सप्तशतीचा पाठ शक्य नसेल तर ही कथा आणि देवीची स्तुती वाचा किंवा ऐका. २. दिवा लावा आणि एक क्षण मन स्थिर करा. ३. कथा वाचा किंवा ऐका, हळूहळू. जिथे मन सुरथ किंवा समाधीसारखे वाटेल, तिथे थांबा. ४. शेवटी हात जोडून आपली गोष्ट सांगा, जे हवे आहे तेही आणि जे सोडून द्यायचे आहे तेही. ५. आरती आणि प्रसादासह समारोप करा.

जर हे शक्य नसेल तर…

- संस्कृत येत नाही: मराठीत कथा वाचणे हा पूर्ण पाठ आहे. भावच मुख्य आहे. - रोज वेळ नाही: नवरात्रीमध्ये एकदा, अष्टमी किंवा नवमीला, ही कथा ऐकून घ्या. - व्रत ठेवू शकत नाही: कथा ऐकणे हे स्वतःतच एक व्रत आहे. अन्नाबाबत डॉक्टरांचे ऐका. - घरात पूजेची जागा नाही: फोनवर ऐका, डोळे मिटून. नदीकाठची मातीची मूर्तीही फक्त मातीच होती.

स्रोत

- देवी माहात्म्य (दुर्गा सप्तशती), अध्याय १ आणि १३; मार्कंडेय पुराणात पार्जिटरच्या गणनेनुसार अध्याय ८१ आणि ९३ (काही आवृत्त्यांमध्ये ७८ आणि ९०) - F. E. Pargiter, The Markandeya Purana, Asiatic Society of Bengal, १९०४ (सार्वजनिक मालमत्ता), पडताळणीसाठी - तारखा: DharmikVibes उत्सव कॅलेंडर (ड्रिक पंचांग, नवी दिल्ली; राजस्थान सामान्य प्रशासन विभाग आणि केंद्र सरकारच्या सुट्ट्यांच्या यादीवरून पडताळणी), ३० सप्टेंबर २०२६ रोजी पाहिले

*रीती-रिवाज कुटुंब आणि प्रदेशानुसार बदलतात. शंका असल्यास आपल्या मोठ्यांचे, आपल्या कुल-पुरोहितांचे आणि आपल्या डॉक्टरांचे ऐका.*

More

Cite this page: DharmikVibes (2026). "नवरात्रीची कथा: राजा सुरथ, वैश्य समाधी आणि ऋषी मेधा". DharmikStudio by DharmikVibes. https://studio.dharmikvibes.com/read/the-navratri-katha-marathi