അധ്യായം 2: സാംഖ്യയോഗം | Bhagavad Gita Chapter 2 | Malayalam Audiobook

Episode 2 of 10 in ഭഗവദ്ഗീത ശ്രവ്യപുസ്തകം | Bhagavad Gita Audiobook in Malayalam.

Narrated with an AI voice.

Reading time
13 min
Listening time
34 min
By
DharmikStudio Originals
Narration
AI voice

Read along

# ഭഗവദ്ഗീത ശ്രവ്യപുസ്തകം, അധ്യായം 2: സാംഖ്യയോഗം

## Intro

ഭഗവദ്ഗീത, രണ്ടാം അധ്യായം: സാംഖ്യയോഗം. ഈ അധ്യായത്തിൽ കണ്ണീരോടെയിരിക്കുന്ന അർജുനൻ തനിക്കു വഴികാട്ടാൻ ശ്രീകൃഷ്ണനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു; ആത്മാവിന് ജനനവും മരണവുമില്ലെന്ന് ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഉപദേശിച്ചുതുടങ്ങുന്നു. തുടർന്ന് ഫലത്തിൽ ആസക്തിയില്ലാതെ കർമ്മം ചെയ്യുന്ന വഴിയും സ്ഥിരബുദ്ധിയുള്ളവരുടെ ലക്ഷണങ്ങളും അദ്ദേഹം വിവരിക്കുന്നു. ഇത് ധാർമിക് സ്റ്റുഡിയോയുടെ പരിഭാഷയാണ്.

## ശ്ലോകം 1

*सञ्जय उवाच* तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् । विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥२.१॥

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ കരുണയാൽ ആവേശിക്കപ്പെട്ട്, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ് കലങ്ങിയ കണ്ണുകളോടെ ദുഃഖിച്ചിരുന്ന അർജുനനോട് മധുസൂദനൻ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

> അർജുനൻ കണ്ണീരോടെ ഇരിക്കുന്നു. ഇപ്പോൾ ശ്രീകൃഷ്ണൻ സംസാരിച്ചുതുടങ്ങുന്നു.

## ശ്ലോകം 2

*श्रीभगवानुवाच* कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् । अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥२.२॥

ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: അർജുനാ, ഈ വിഷമഘട്ടത്തിൽ ഈ മനസ്സുതളർച്ച നിനക്ക് എവിടെനിന്നു വന്നു? ഇത് ശ്രേഷ്ഠന്മാർക്കു ചേരാത്തതും, സ്വർഗം നൽകാത്തതും, അപകീർത്തി വരുത്തുന്നതുമാണ്.

> ശ്രീകൃഷ്ണൻ ആദ്യം ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നില്ല. ഈ തളർച്ച ഒരു വീരനു ചേർന്നതല്ലെന്ന് നേരിട്ടു പറയുന്നു.

## ശ്ലോകം 3

क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते । क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥२.३॥

പാർത്ഥാ, ഭീരുത്വത്തിന് വഴങ്ങരുത്; ഇതു നിനക്കു ചേരുന്നില്ല. ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്നവനേ, ഈ നിസ്സാരമായ ഹൃദയദൗർബല്യം വെടിഞ്ഞ് എഴുന്നേൽക്കൂ.

> ശ്രീകൃഷ്ണൻ അർജുനന് സ്വന്തം യഥാർത്ഥ ശക്തി ഓർമ്മിപ്പിച്ച്, എഴുന്നേറ്റു നിൽക്കാൻ ആഹ്വാനം ചെയ്യുന്നു.

## ശ്ലോകം 4

*अर्जुन उवाच* कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन । इषुभिः प्रति योत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥२.४॥

അർജുനൻ പറഞ്ഞു: മധുസൂദനാ, ശത്രുനാശകാ, പൂജനീയരായ ഭീഷ്മരെയും ദ്രോണരെയും യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ എങ്ങനെ അമ്പുകൾകൊണ്ട് എതിർക്കും?

> അർജുനന്റെ വേദന ഇതാണ്: താൻ പൂജിക്കേണ്ടവരെത്തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന് എതിർക്കേണ്ടിവരുന്നു.

## ശ്ലോകം 5

गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके । हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥२.५॥

മഹാനുഭാവരായ ഗുരുക്കന്മാരെ കൊല്ലാതെ ഈ ലോകത്തിൽ ഭിക്ഷയെടുത്തു ജീവിക്കുന്നതാണ് നല്ലത്. അവർ ധനം ആഗ്രഹിക്കുന്നവരാണെങ്കിലും, ഗുരുക്കന്മാരെ കൊന്നാൽ ഇവിടെ ഞാൻ അനുഭവിക്കുന്ന സുഖങ്ങളെല്ലാം രക്തം പുരണ്ടവയായിരിക്കും.

> വിജയത്തിൽനിന്നു കിട്ടുന്ന സുഖംപോലും ഗുരുക്കന്മാരുടെ രക്തംകൊണ്ട് കളങ്കപ്പെടുമെന്ന് അർജുനൻ ഭയപ്പെടുന്നു.

## ശ്ലോകം 6

न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः । यानेव हत्वा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥२.६॥

നാം അവരെ ജയിക്കുന്നതോ അവർ നമ്മെ ജയിക്കുന്നതോ, ഇതിൽ ഏതാണ് നല്ലതെന്നും ഞങ്ങൾക്കറിയില്ല. ആരെ കൊന്നിട്ട് ഞങ്ങൾ ജീവിക്കാൻപോലും ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ലയോ, ആ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരാണ് മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നത്.

> ജയവും തോൽവിയും ഒരുപോലെ അർജുനന് നഷ്ടമായിത്തന്നെ തോന്നുന്നു.

## ശ്ലോകം 7

कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः । यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥२.७॥

ദൈന്യം എന്ന ദോഷത്താൽ എന്റെ സ്വഭാവം തകർന്നിരിക്കുന്നു; ധർമ്മം ഏതെന്നറിയാതെ എന്റെ മനസ്സ് കുഴങ്ങിയിരിക്കുന്നു. എനിക്ക് നിശ്ചയമായും ശ്രേയസ്കരമായതെന്തോ അത് പറഞ്ഞുതന്നാലും. ഞാൻ അങ്ങയുടെ ശിഷ്യനാണ്; അങ്ങയെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു; എന്നെ ഉപദേശിച്ചാലും.

> ഇത് ഗീതയിലെ വഴിത്തിരിവാണ്. അർജുനൻ സുഹൃത്തായി സംസാരിക്കുന്നത് നിർത്തി, ശിഷ്യനായി മാർഗനിർദേശം തേടുന്നു.

## ശ്ലോകം 8

न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् । अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥२.८॥

ഭൂമിയിൽ ശത്രുക്കളില്ലാത്ത സമൃദ്ധമായ രാജ്യവും ദേവന്മാരുടെമേലുള്ള ആധിപത്യവും ലഭിച്ചാലും, എന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ വരട്ടുന്ന ഈ ശോകം അകറ്റാൻ കഴിയുന്നതെന്തെന്ന് ഞാൻ കാണുന്നില്ല.

> ഒരു വിജയവും തന്റെ ദുഃഖം തീർക്കില്ലെന്ന് അർജുനൻ തിരിച്ചറിയുന്നു.

## ശ്ലോകം 9

*सञ्जय उवाच* एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप । न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥२.९॥

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: രാജാവേ, ഉറക്കത്തെ ജയിച്ച അർജുനൻ ഹൃഷീകേശനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട്, ഞാൻ യുദ്ധം ചെയ്യുകയില്ല എന്ന് ഗോവിന്ദനോട് അറിയിച്ച് മൗനമായി.

> അർജുനൻ തന്റെ തീരുമാനം പറഞ്ഞ് മൗനം പാലിക്കുന്നു. ഇനി ശ്രീകൃഷ്ണൻ സംസാരിക്കേണ്ട സമയമാണ്.

## ശ്ലോകം 10

तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥२.१०॥

ഭരതവംശജാ, ഇരുസൈന്യങ്ങൾക്കും നടുവിൽ ദുഃഖിച്ചിരുന്ന അർജുനനോട് ഹൃഷീകേശൻ പുഞ്ചിരിക്കുന്നതുപോലെ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

> ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ പുഞ്ചിരി, അർജുനൻ കരുതുന്നത്ര നിരാശാജനകമല്ല സ്ഥിതി എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

## ശ്ലോകം 11

*श्रीभगवानुवाच* अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे । गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥२.११॥

ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: ദുഃഖിക്കേണ്ടാത്തവരെക്കുറിച്ച് നീ ദുഃഖിക്കുന്നു; എങ്കിലും പണ്ഡിതനെപ്പോലെ സംസാരിക്കുന്നു. യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനികൾ മരിച്ചവരെക്കുറിച്ചോ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവരെക്കുറിച്ചോ ദുഃഖിക്കുന്നില്ല.

> ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ഉപദേശം ഇവിടെ ആരംഭിക്കുന്നു. അർജുനന്റെ ദുഃഖം ഒരു തെറ്റായ ധാരണയിൽനിന്നാണെന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു.

## ശ്ലോകം 12

न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः । न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥२.१२॥

ഞാൻ ഇല്ലാതിരുന്ന ഒരു കാലവുമില്ല; നീയും ഇല്ലാതിരുന്നിട്ടില്ല; ഈ രാജാക്കന്മാരും ഇല്ലാതിരുന്നിട്ടില്ല. ഇനിമേലും നാമെല്ലാവരും ഇല്ലാതാകുകയുമില്ല.

> ആത്മാവ് നിത്യമാണ്. ജനനത്തിനു മുമ്പും അതുണ്ടായിരുന്നു, മരണശേഷവും അതുണ്ടാകും.

## ശ്ലോകം 13

देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा । तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥२.१३॥

ദേഹത്തിൽ വസിക്കുന്ന ആത്മാവിന് ഈ ദേഹത്തിൽത്തന്നെ ബാല്യവും യൗവനവും വാർദ്ധക്യവും വരുന്നതുപോലെ, മറ്റൊരു ദേഹം പ്രാപിക്കുന്നതും സംഭവിക്കുന്നു. ധീരൻ അതിൽ മോഹിക്കുന്നില്ല.

> ദേഹം മാറുന്നു, ഉള്ളിലുള്ളത് മാറുന്നില്ല. മരണം മറ്റൊരു മാറ്റം മാത്രമാണ്.

## ശ്ലോകം 14

मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः । आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥२.१४॥

കൗന്തേയാ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയങ്ങളെ സ്പർശിക്കുന്നതിനാൽ തണുപ്പും ചൂടും സുഖവും ദുഃഖവും ഉണ്ടാകുന്നു. അവ വന്നുപോകുന്നവയാണ്, അനിത്യമാണ്. ഭാരതാ, അവയെ സഹിക്കുക.

> അനുഭവങ്ങൾ ഋതുക്കളെപ്പോലെ വന്നുപോകുന്നു. അവയെ ക്ഷമയോടെ സഹിക്കാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറയുന്നു.

## ശ്ലോകം 15

यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ । समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥२.१५॥

പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ഇവ ആരെ അസ്വസ്ഥനാക്കുന്നില്ലയോ, സുഖദുഃഖങ്ങളിൽ സമനായ ആ ധീരൻ അമൃതത്വത്തിന് അർഹനാകുന്നു.

> സുഖദുഃഖങ്ങളിൽ ഇളകാത്തവരാണ് മരണമില്ലാത്ത അവസ്ഥയ്ക്ക് അർഹർ.

## ശ്ലോകം 16

नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥२.१६॥

ഇല്ലാത്തതിന് ഉണ്മയില്ല; ഉള്ളതിന് ഇല്ലായ്മയുമില്ല. സത്യം കണ്ടവർ ഇവ രണ്ടിന്റെയും തത്ത്വം അറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

> അനിത്യമായതിനെയും നിത്യമായതിനെയും ശ്രീകൃഷ്ണൻ വേർതിരിച്ചു കാണിക്കുന്നു. സത്യമായത് ഒരിക്കലും നശിക്കുന്നില്ല.

## ശ്ലോകം 17

अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् । विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥२.१७॥

ഇതെല്ലാം ഏതിനാൽ വ്യാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നുവോ, അത് നാശമില്ലാത്തതാണെന്ന് അറിയുക. നാശമില്ലാത്ത അതിനെ ആർക്കും നശിപ്പിക്കാനാവില്ല.

> എല്ലാറ്റിലും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്ന സത്യത്തെ ആർക്കും നശിപ്പിക്കാനാവില്ല.

## ശ്ലോകം 18

अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः । अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥२.१८॥

നിത്യനും നാശമില്ലാത്തവനും അളക്കാനാവാത്തവനുമായ ആത്മാവ് വസിക്കുന്ന ഈ ദേഹങ്ങൾക്ക് അവസാനമുണ്ടെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ഭാരതാ, യുദ്ധം ചെയ്യുക.

> നശിക്കുന്നത് ദേഹം മാത്രമാണ്. അതിനാൽ കർത്തവ്യത്തിൽനിന്നു പിന്മാറേണ്ടതില്ലെന്ന് ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറയുന്നു.

## ശ്ലോകം 19

य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥२.१९॥

ആത്മാവിനെ കൊല്ലുന്നവനെന്നു കരുതുന്നവനും, ആത്മാവ് കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്നു വിചാരിക്കുന്നവനും, ഇരുവരും സത്യം അറിയുന്നില്ല. ആത്മാവ് കൊല്ലുന്നില്ല, കൊല്ലപ്പെടുന്നുമില്ല.

> ആത്മാവ് കൊല്ലുന്നതിനും കൊല്ലപ്പെടുന്നതിനും അതീതമാണ്.

## ശ്ലോകം 20

न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥२.२०॥

ആത്മാവ് ഒരിക്കലും ജനിക്കുന്നില്ല, മരിക്കുന്നുമില്ല. ഒരിക്കൽ ഉണ്ടായിട്ട് പിന്നീട് ഇല്ലാതാകുന്നുമില്ല. ഇത് ജന്മമില്ലാത്തതും നിത്യവും ശാശ്വതവും പുരാതനവുമാണ്. ദേഹം കൊല്ലപ്പെടുമ്പോഴും ഇത് കൊല്ലപ്പെടുന്നില്ല.

> ആത്മാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഗീതയിലെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഒന്നാണിത്. അതിന് ജനനവുമില്ല, മരണവുമില്ല.

## ശ്ലോകം 21

वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् । कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥२.२१॥

പാർത്ഥാ, ആത്മാവിനെ നാശമില്ലാത്തതും നിത്യവും ജന്മമില്ലാത്തതും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായി അറിയുന്നവൻ ആരെ എങ്ങനെ കൊല്ലിക്കും, ആരെ കൊല്ലും?

> ആത്മാവിനെ അറിഞ്ഞവർ താൻ ആരെയോ കൊല്ലുന്നുവെന്ന് കരുതുന്നില്ല.

## ശ്ലോകം 22

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि । तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥२.२२॥

മനുഷ്യൻ പഴയ വസ്ത്രങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് പുതിയവ ധരിക്കുന്നതുപോലെ, ദേഹത്തിൽ വസിക്കുന്ന ആത്മാവ് പഴയ ദേഹങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് പുതിയ ദേഹങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നു.

> വസ്ത്രം മാറുന്നതെന്ന ലളിതമായ ഉപമയിലൂടെ ശ്രീകൃഷ്ണൻ മരണത്തെ വിശദീകരിക്കുന്നു.

## ശ്ലോകം 23

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥२.२३॥

ആത്മാവിനെ ആയുധങ്ങൾ മുറിക്കുന്നില്ല; അഗ്നി ദഹിപ്പിക്കുന്നില്ല; ജലം നനയ്ക്കുന്നില്ല; കാറ്റ് ഉണക്കുന്നില്ല.

> പ്രകൃതിയിലെ ഒരു ശക്തിക്കും ആത്മാവിനെ സ്പർശിക്കാനാവില്ല.

## ശ്ലോകം 24

अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च । नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥२.२४॥

ഇത് മുറിക്കാനാവാത്തതും ദഹിപ്പിക്കാനാവാത്തതും നനയ്ക്കാനാവാത്തതും ഉണക്കാനാവാത്തതുമാണ്. ഇത് നിത്യവും സർവ്വവ്യാപിയും സ്ഥിരവും അചലവും സനാതനവുമാണ്.

> മുൻശ്ലോകത്തിന്റെ തുടർച്ചയായി, ശ്രീകൃഷ്ണൻ ആത്മാവിന്റെ സ്വഭാവം വീണ്ടും ഊന്നിപ്പറയുന്നു.

## ശ്ലോകം 25

अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते । तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥२.२५॥

ഇത് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കു ഗോചരമല്ലാത്തതും ചിന്തയ്ക്ക് അതീതവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമാണെന്നു പറയപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ഇതിനെ ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞിട്ട് നീ ദുഃഖിക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല.

> ആത്മാവിനെ ഇങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കിയാൽ ദുഃഖത്തിന് ഇടമില്ല.

## ശ്ലോകം 26

अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् । तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥२.२६॥

ഇത് എപ്പോഴും ജനിക്കുകയും എപ്പോഴും മരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നുവെന്ന് നീ കരുതുന്നുവെങ്കിലും, മഹാബാഹോ, അപ്പോഴും നീ ഇങ്ങനെ ദുഃഖിക്കരുത്.

> ഇപ്പോൾ ശ്രീകൃഷ്ണൻ മറ്റൊരു കോണിൽനിന്നു സംസാരിക്കുന്നു: ആത്മാവ് നശിക്കുന്നതാണെന്നു കരുതിയാലും ദുഃഖിക്കുന്നത് വ്യർത്ഥമാണ്.

## ശ്ലോകം 27

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥२.२७॥

ജനിച്ചവന് മരണം നിശ്ചയം; മരിച്ചവന് ജനനം നിശ്ചയം. അതിനാൽ ഒഴിവാക്കാനാവാത്ത കാര്യത്തെക്കുറിച്ച് നീ ദുഃഖിക്കരുത്.

> ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതിനെച്ചൊല്ലി വിലപിക്കുന്നതിൽ അർത്ഥമില്ല.

## ശ്ലോകം 28

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत । अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥२.२८॥

ഭാരതാ, ജീവികൾ ആദിയിൽ അവ്യക്തമാണ്; മധ്യത്തിൽ മാത്രം വ്യക്തമാകുന്നു; അന്ത്യത്തിൽ വീണ്ടും അവ്യക്തമാകുന്നു. ഇതിൽ വിലപിക്കാൻ എന്തിരിക്കുന്നു?

> നാം കാണുന്ന ജീവിതം, കാണാത്ത രണ്ട് അവസ്ഥകൾക്കിടയിലുള്ള ഒരു ചെറിയ ഭാഗം മാത്രമാണ്.

## ശ്ലോകം 29

आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः । आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥२.२९॥

ഒരാൾ ഇതിനെ ആശ്ചര്യത്തോടെ കാണുന്നു; മറ്റൊരാൾ ഇതിനെക്കുറിച്ച് ആശ്ചര്യത്തോടെ പറയുന്നു; വേറൊരാൾ ഇതിനെക്കുറിച്ച് ആശ്ചര്യത്തോടെ കേൾക്കുന്നു. കേട്ടിട്ടും ഇതിനെ ആരും യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിയുന്നില്ല.

> ആത്മാവ് എളുപ്പം മനസ്സിലാക്കാനാവാത്ത ഒരു അത്ഭുതമാണ്.

## ശ്ലോകം 30

देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत । तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥२.३०॥

ഭാരതാ, എല്ലാവരുടെയും ദേഹത്തിൽ വസിക്കുന്ന ഈ ആത്മാവ് ഒരിക്കലും വധിക്കപ്പെടാനാവാത്തതാണ്. അതിനാൽ ഒരു ജീവിയെക്കുറിച്ചും നീ ദുഃഖിക്കരുത്.

> ആത്മാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഭാഗം ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഇവിടെ പൂർത്തിയാക്കുന്നു.

## ശ്ലോകം 31

स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि । धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥२.३१॥

നിന്റെ സ്വധർമ്മം നോക്കിയാലും നീ പതറരുത്. കാരണം ധർമ്മയുദ്ധത്തെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമായി ഒരു ക്ഷത്രിയന് മറ്റൊന്നില്ല.

> ഇപ്പോൾ ശ്രീകൃഷ്ണൻ, ഒരു യോദ്ധാവെന്ന നിലയിൽ അർജുനനുള്ള കർത്തവ്യത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽനിന്നു സംസാരിക്കുന്നു.

## ശ്ലോകം 32

यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् । सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥२.३२॥

പാർത്ഥാ, താനേ വന്നുചേർന്ന, തുറന്നുകിടക്കുന്ന സ്വർഗവാതിൽപോലെയുള്ള ഇത്തരമൊരു യുദ്ധം ഭാഗ്യശാലികളായ ക്ഷത്രിയർക്കു മാത്രമേ ലഭിക്കുന്നുള്ളൂ.

> ഈ യുദ്ധം അർജുനൻ തേടിപ്പോയതല്ല; അത് താനേ വന്നുചേർന്നതാണ്.

## ശ്ലോകം 33

अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि । ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥२.३३॥

എന്നാൽ ധർമ്മാനുസൃതമായ ഈ യുദ്ധം നീ ചെയ്യുന്നില്ലെങ്കിൽ, നിന്റെ സ്വധർമ്മവും കീർത്തിയും നഷ്ടപ്പെടുത്തി നീ പാപം നേടും.

> കർത്തവ്യത്തിൽനിന്ന് ഒഴിഞ്ഞുമാറുന്നതും ഒരു ദോഷമാണെന്ന് ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറയുന്നു.

## ശ്ലോകം 34

अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् । सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥२.३४॥

ജനങ്ങൾ നിന്റെ മായാത്ത അപകീർത്തിയെക്കുറിച്ച് എന്നും പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കും. ആദരണീയനായ ഒരാൾക്ക് അപകീർത്തി മരണത്തെക്കാൾ കഠിനമാണ്.

> കീർത്തിയുള്ളവർക്ക് അപമാനം മരണത്തെക്കാൾ വേദനിപ്പിക്കും.

## ശ്ലോകം 35

भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः । येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥२.३५॥

ഭയംകൊണ്ടാണ് നീ യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്മാറിയതെന്ന് മഹാരഥന്മാർ കരുതും. നിന്നെ ഏറെ ബഹുമാനിച്ചിരുന്നവരുടെ മുന്നിൽ നീ നിസ്സാരനാകും.

> അർജുനന്റെ കരുണയെ മറ്റുള്ളവർ ഭീരുത്വമായിത്തന്നെ കാണും.

## ശ്ലോകം 36

अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः । निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥२.३६॥

നിന്റെ ശത്രുക്കൾ നിന്റെ കഴിവിനെ നിന്ദിച്ച്, പറയാൻ പാടില്ലാത്ത പല വാക്കുകളും പറയും. അതിലും വേദനാജനകമായി മറ്റെന്തുണ്ട്?

> ശത്രുക്കളുടെ പരിഹാസം അർജുനനെപ്പോലെയുള്ള ഒരു വീരനു സഹിക്കാനാവാത്തതാണ്.

## ശ്ലോകം 37

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् । तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥२.३७॥

കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ നീ സ്വർഗം നേടും; ജയിച്ചാൽ ഭൂമി അനുഭവിക്കും. അതിനാൽ കൗന്തേയാ, യുദ്ധത്തിന് ഉറച്ച തീരുമാനത്തോടെ എഴുന്നേൽക്കൂ.

> രണ്ടു വഴിയിലും അർജുനനു നഷ്ടമില്ലെന്ന് ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറയുന്നു.

## ശ്ലോകം 38

सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ । ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥२.३८॥

സുഖദുഃഖങ്ങളെയും ലാഭനഷ്ടങ്ങളെയും ജയപരാജയങ്ങളെയും സമമായി കണ്ട് യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങുക. ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ നിനക്കു പാപം ഏൽക്കുകയില്ല.

> ഫലം എന്തായാലും സമഭാവത്തോടെ കർമ്മം ചെയ്യുന്നതാണ് ഇവിടത്തെ പ്രധാന ആശയം.

## ശ്ലോകം 39

एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु । बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥२.३९॥

ഇതുവരെ സാംഖ്യത്തിന്റെ വീക്ഷണത്തിലുള്ള ജ്ഞാനം നിനക്കു പറഞ്ഞുതന്നു. ഇനി യോഗത്തിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ അതു കേൾക്കുക. പാർത്ഥാ, ഈ ബുദ്ധിയോടു ചേർന്നാൽ നീ കർമ്മബന്ധത്തിൽനിന്നു മുക്തനാകും.

> ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഇവിടെ വിഷയം മാറ്റുന്നു: ആത്മജ്ഞാനത്തിൽനിന്ന്, ആസക്തിയില്ലാതെ കർമ്മം ചെയ്യുന്ന രീതിയിലേക്ക്.

## ശ്ലോകം 40

नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥२.४०॥

ഈ മാർഗത്തിൽ ആരംഭിച്ച ശ്രമം പാഴാകുന്നില്ല; ഇതിൽ വിപരീതഫലവുമില്ല. ഈ ധർമ്മത്തിന്റെ അല്പംപോലും വലിയ ഭയത്തിൽനിന്നു രക്ഷിക്കുന്നു.

> ഈ വഴിയിൽ വയ്ക്കുന്ന ചെറിയ ചുവടുപോലും ഫലപ്രദമാണ്.

## ശ്ലോകം 41

व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन । बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥२.४१॥

കുരുനന്ദനാ, ഈ മാർഗത്തിൽ നിശ്ചയാത്മകമായ ബുദ്ധി ഒന്നു മാത്രമാണ്. നിശ്ചയമില്ലാത്തവരുടെ ചിന്തകളോ പല ശാഖകളുള്ളതും അനന്തവുമാണ്.

> ഉറച്ച മനസ്സ് ഒരേ ദിശയിൽ നീങ്ങുന്നു; ഉറപ്പില്ലാത്ത മനസ്സ് പല ദിശകളിലേക്ക് ചിതറുന്നു.

## ശ്ലോകം 42

यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः । वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥२.४२॥

പാർത്ഥാ, വേദവാക്യങ്ങളിൽ മാത്രം രമിച്ച്, ഇതല്ലാതെ മറ്റൊന്നുമില്ല എന്നു വാദിക്കുന്ന വിവേകമില്ലാത്തവർ, പൂക്കൾപോലെ ആകർഷകമായ വാക്കുകൾ പറയുന്നു.

> വേദകർമ്മങ്ങളുടെ ഫലങ്ങളെ മാത്രം വലുതാക്കിപ്പറയുന്നവരെയാണ് ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഇവിടെ പരാമർശിക്കുന്നത്.

## ശ്ലോകം 43

कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् । क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥२.४३॥

കാമനകൾ നിറഞ്ഞവരായി, സ്വർഗംതന്നെ ലക്ഷ്യമാക്കി, ഭോഗൈശ്വര്യങ്ങൾക്കായി, പുനർജന്മംതന്നെ ഫലമായി നൽകുന്ന പലതരം കർമ്മകാണ്ഡങ്ങൾ നിറഞ്ഞ വാക്കുകൾ അവർ പറയുന്നു.

> അവരുടെ ലക്ഷ്യം ഭോഗവും ഐശ്വര്യവും മാത്രമാണ്; അത് വീണ്ടും ജന്മത്തിലേക്കുതന്നെ നയിക്കുന്നു.

## ശ്ലോകം 44

भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् । व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥२.४४॥

ഭോഗൈശ്വര്യങ്ങളിൽ ആസക്തരായി, ആ വാക്കുകളാൽ മനസ്സു കവരപ്പെട്ടവർക്ക് നിശ്ചയാത്മകമായ ബുദ്ധി സമാധിയിൽ ഉറയ്ക്കുന്നില്ല.

> ഭോഗങ്ങളിൽ കുടുങ്ങിയ മനസ്സിന് ഏകാഗ്രമാകാനാവില്ല.

## ശ്ലോകം 45

त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन । निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥२.४५॥

വേദങ്ങൾ മൂന്നു ഗുണങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിഷയങ്ങൾ പറയുന്നു. അർജുനാ, നീ മൂന്നു ഗുണങ്ങൾക്കും അതീതനാകുക; ദ്വന്ദ്വങ്ങളിൽനിന്നു മുക്തനായി, എപ്പോഴും സത്ത്വത്തിൽ നിലകൊണ്ട്, നേടുന്നതിലും സൂക്ഷിക്കുന്നതിലും ആകുലതയില്ലാതെ, ആത്മനിഷ്ഠനാകുക.

> സുഖദുഃഖങ്ങൾ പോലുള്ള ദ്വന്ദ്വങ്ങൾക്കു മുകളിലേക്ക് ഉയരാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ അർജുനനെ ആഹ്വാനം ചെയ്യുന്നു.

## ശ്ലോകം 46

यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके । तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥२.४६॥

എല്ലായിടത്തും വെള്ളം നിറഞ്ഞൊഴുകുമ്പോൾ ഒരു ചെറിയ കിണറിന് എത്ര പ്രയോജനമുണ്ടോ, സത്യം അറിഞ്ഞ ബ്രാഹ്മണന് എല്ലാ വേദങ്ങളിലും അത്രയേ പ്രയോജനമുള്ളൂ.

> മഹത്തായ സത്യം നേടിയവർക്ക് ചെറിയ ഫലങ്ങൾക്കായുള്ള കർമ്മകാണ്ഡങ്ങൾ ആവശ്യമില്ല.

## ശ്ലോകം 47

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥२.४७॥

കർമ്മം ചെയ്യുന്നതിൽ മാത്രമാണ് നിനക്ക് അധികാരം, അതിന്റെ ഫലങ്ങളിൽ ഒരിക്കലുമില്ല. ഫലത്തിനുവേണ്ടി മാത്രം കർമ്മം ചെയ്യുന്നവനാകരുത്; കർമ്മം ചെയ്യാതിരിക്കുന്നതിലും നിനക്ക് ആസക്തിയുണ്ടാകരുത്.

> ഗീതയിലെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ ശ്ലോകമാണിത്. കർമ്മം ചെയ്യുക, ഫലത്തിൽ പിടിമുറുക്കരുത്; എന്നാൽ കർമ്മം ഉപേക്ഷിക്കുകയുമരുത്.

## ശ്ലോകം 48

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय । सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥२.४८॥

ധനഞ്ജയാ, യോഗത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്ന്, ആസക്തി വെടിഞ്ഞ്, വിജയപരാജയങ്ങളിൽ സമനായി കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുക. ഈ സമത്വമാണ് യോഗം എന്നു പറയപ്പെടുന്നത്.

> ഇവിടെ ശ്രീകൃഷ്ണൻ യോഗത്തിന് ഒരു ലളിതമായ നിർവചനം നൽകുന്നു: സമത്വം.

## ശ്ലോകം 49

दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनंजय । बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥२.४९॥

ധനഞ്ജയാ, ബുദ്ധിയോഗത്തെക്കാൾ ഫലേച്ഛയോടെ ചെയ്യുന്ന കർമ്മം വളരെ താഴ്ന്നതാണ്. ആ ബുദ്ധിയിൽ അഭയം തേടുക. ഫലത്തിനുവേണ്ടി മാത്രം കർമ്മം ചെയ്യുന്നവർ ദീനരാണ്.

> ഫലത്തിനുവേണ്ടി മാത്രം അധ്വാനിക്കുന്നവർ എപ്പോഴും ആകുലതയിലായിരിക്കും.

## ശ്ലോകം 50

बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते । तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥२.५०॥

ബുദ്ധിയോടു ചേർന്നവർ ഇവിടെത്തന്നെ പുണ്യപാപങ്ങൾ രണ്ടും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. അതിനാൽ യോഗത്തിൽ മുഴുകുക. കർമ്മങ്ങളിലെ കൗശലമാണ് യോഗം.

> യോഗത്തിന് മറ്റൊരു നിർവചനം: ആസക്തിയില്ലാതെ വൈദഗ്ധ്യത്തോടെ ചെയ്യുന്ന കർമ്മം.

## ശ്ലോകം 51

कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः । जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥२.५१॥

ബുദ്ധിയോടു ചേർന്ന ജ്ഞാനികൾ കർമ്മത്തിൽനിന്നുണ്ടാകുന്ന ഫലം ഉപേക്ഷിച്ച്, ജന്മബന്ധത്തിൽനിന്നു മുക്തരായി, ദുഃഖമില്ലാത്ത പദം പ്രാപിക്കുന്നു.

> ആസക്തിയില്ലാത്ത കർമ്മം ഒടുവിൽ മുക്തിയിലേക്കു നയിക്കുന്നു.

## ശ്ലോകം 52

यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति । तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥२.५२॥

നിന്റെ ബുദ്ധി മോഹമെന്ന ചെളി കടക്കുമ്പോൾ, ഇതുവരെ കേട്ടതിലും ഇനി കേൾക്കാനുള്ളതിലും നിനക്കു വൈരാഗ്യമുണ്ടാകും.

> മോഹം നീങ്ങിയാൽ, ഇനിയും ഇനിയും കേൾക്കേണ്ട ആവശ്യമില്ലാതാകുന്നു.

## ശ്ലോകം 53

श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला । समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥२.५३॥

പലതരം വാക്കുകൾ കേട്ട് കലങ്ങിയ നിന്റെ ബുദ്ധി സമാധിയിൽ ഇളകാതെ ഉറച്ചുനിൽക്കുമ്പോൾ, നീ യോഗം പ്രാപിക്കും.

> പരസ്പരവിരുദ്ധമായ അഭിപ്രായങ്ങളിൽ ഇളകാതെ മനസ്സ് ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നതാണ് യോഗം.

## ശ്ലോകം 54

*अर्जुन उवाच* स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव । स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥२.५४॥

അർജുനൻ പറഞ്ഞു: കേശവാ, സമാധിയിൽ നിലകൊള്ളുന്ന സ്ഥിതപ്രജ്ഞന്റെ ലക്ഷണമെന്താണ്? സ്ഥിരബുദ്ധിയുള്ളവർ എങ്ങനെ സംസാരിക്കും, എങ്ങനെ ഇരിക്കും, എങ്ങനെ നടക്കും?

> അർജുനൻ ഒരു പ്രായോഗികമായ ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നു: അങ്ങനെയുള്ളവർ ദൈനംദിന ജീവിതത്തിൽ എങ്ങനെയായിരിക്കും?

## ശ്ലോകം 55

*श्रीभगवानुवाच* प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् । आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥२.५५॥

ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: പാർത്ഥാ, ഒരാൾ മനസ്സിലുണ്ടാകുന്ന എല്ലാ കാമനകളെയും പൂർണമായി ഉപേക്ഷിച്ച്, തന്നിൽത്തന്നെ തൃപ്തനായിരിക്കുമ്പോൾ, അദ്ദേഹത്തെ സ്ഥിതപ്രജ്ഞൻ എന്നു പറയുന്നു.

> അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആനന്ദം പുറത്തുനിന്നല്ല, ഉള്ളിൽനിന്നുതന്നെയാണ് വരുന്നത്.

## ശ്ലോകം 56

दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥२.५६॥

ദുഃഖങ്ങളിൽ കലങ്ങാത്ത മനസ്സും സുഖങ്ങളിൽ ആഗ്രഹമില്ലായ്മയും ഉള്ളവനായി, രാഗവും ഭയവും ക്രോധവും വിട്ടവനെ സ്ഥിരബുദ്ധിയായ മുനി എന്നു പറയുന്നു.

> ദുഃഖമോ സുഖമോ അദ്ദേഹത്തെ ഇളക്കുന്നില്ല.

## ശ്ലോകം 57

यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् । नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥२.५७॥

ഒന്നിലും ആസക്തിയില്ലാതെ, നല്ലതോ ചീത്തയോ എന്തു വന്നാലും ആഹ്ലാദിക്കാതെയും വെറുക്കാതെയും ഇരിക്കുന്നവന്റെ പ്രജ്ഞ സ്ഥിരമാണ്.

> നല്ലതു വന്നാലും ചീത്ത വന്നാലും അദ്ദേഹം ഒരേ മനോഭാവത്തിലായിരിക്കും.

## ശ്ലോകം 58

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥२.५८॥

ആമ തന്റെ അവയവങ്ങളെ എല്ലാ വശത്തുനിന്നും ഉള്ളിലേക്കു വലിക്കുന്നതുപോലെ, ആർ തന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ വിഷയങ്ങളിൽനിന്നു പൂർണമായി പിൻവലിക്കുന്നുവോ, അവന്റെ പ്രജ്ഞ സ്ഥിരമാണ്.

> ആമയുടെ ഉപമ: ആവശ്യമുള്ളപ്പോൾ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ഉള്ളിലേക്കു വലിക്കാനുള്ള കഴിവ്.

## ശ്ലോകം 59

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥२.५९॥

ആഹാരം ഉപേക്ഷിക്കുന്നവനിൽനിന്നു വിഷയങ്ങൾ അകന്നുപോകുന്നു, എന്നാൽ അവയോടുള്ള രുചി പോകുന്നില്ല. പരമസത്യം കണ്ടശേഷം ആ രുചിയും നീങ്ങുന്നു.

> പുറമേനിന്ന് അകന്നുനിൽക്കുന്നതു മാത്രം പോരാ. ഉന്നതമായതിനെ കാണുമ്പോഴാണ് ഉള്ളിലെ ആഗ്രഹം മാഞ്ഞുപോകുന്നത്.

## ശ്ലോകം 60

यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥२.६०॥

കൗന്തേയാ, പരിശ്രമിക്കുന്ന വിവേകിയായ മനുഷ്യന്റെ മനസ്സിനെപ്പോലും ക്ഷോഭിപ്പിക്കുന്ന ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ബലമായി വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നു.

> ജ്ഞാനിയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ ശക്തിയെ കുറച്ചുകാണരുത്.

## ശ്ലോകം 61

तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः । वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥२.६१॥

അവയെല്ലാം നിയന്ത്രിച്ച്, ഏകാഗ്രനായി, എന്നെത്തന്നെ പരമലക്ഷ്യമാക്കി ഇരിക്കണം. ആരുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വശത്തിലാണോ, അവന്റെ പ്രജ്ഞ സ്ഥിരമാണ്.

> ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച് തന്നെത്തന്നെ ലക്ഷ്യമാക്കാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറയുന്നു.

## ശ്ലോകം 62

ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते । सङ्गात्संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥२.६२॥

വിഷയങ്ങളെക്കുറിച്ചുതന്നെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന മനുഷ്യന് അവയിൽ ആസക്തിയുണ്ടാകുന്നു. ആസക്തിയിൽനിന്നു കാമം ജനിക്കുന്നു; കാമത്തിൽനിന്നു ക്രോധം ജനിക്കുന്നു.

> പതനം ഒരു ചെറിയ ചിന്തയിൽനിന്നുതന്നെ ആരംഭിക്കുന്നു.

## ശ്ലോകം 63

क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥२.६३॥

ക്രോധത്തിൽനിന്നു മോഹം ഉണ്ടാകുന്നു; മോഹത്തിൽനിന്ന് ഓർമ്മ തെറ്റുന്നു; ഓർമ്മ തെറ്റുമ്പോൾ ബുദ്ധി നശിക്കുന്നു; ബുദ്ധി നശിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യൻ നശിക്കുന്നു.

> ചിന്തയിൽനിന്നു നാശം വരെയുള്ള ശൃംഖല ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ പടിപടിയായി കാണിക്കുന്നു.

## ശ്ലോകം 64

रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् । आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥२.६४॥

എന്നാൽ രാഗദ്വേഷങ്ങളില്ലാത്ത, തന്റെ വശത്തിലുള്ള ഇന്ദ്രിയങ്ങളോടെ വിഷയങ്ങൾക്കിടയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആത്മസംയമി പ്രസാദം പ്രാപിക്കുന്നു.

> ലോകം വിട്ട് ഓടിപ്പോകേണ്ടതില്ല; രാഗദ്വേഷങ്ങളില്ലാതെ അതിൽത്തന്നെ ജീവിക്കാം.

## ശ്ലോകം 65

प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते । प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥२.६५॥

ആ പ്രസാദത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും നീങ്ങുന്നു. പ്രസന്നമായ മനസ്സുള്ളവന്റെ ബുദ്ധി വേഗത്തിൽ സ്ഥിരമാകുന്നു.

> മനസ്സിന്റെ പ്രസന്നത ദുഃഖം നീക്കുകയും ബുദ്ധിയെ ഉറപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

## ശ്ലോകം 66

नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना । न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥२.६६॥

യോഗയുക്തനല്ലാത്തവന് ബുദ്ധിയില്ല; അങ്ങനെയുള്ളവന് ധ്യാനവുമില്ല. ധ്യാനമില്ലാത്തവന് ശാന്തിയില്ല. ശാന്തിയില്ലാത്തവന് സുഖം എവിടെനിന്നു വരും?

> ഏകാഗ്രതയുടെ കുറവിൽനിന്നാണ് അശാന്തിയും ദുഃഖവും ഉണ്ടാകുന്നത്.

## ശ്ലോകം 67

इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनु विधीयते । तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥२.६७॥

അലഞ്ഞുനടക്കുന്ന ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ പിന്തുടരുന്ന മനസ്സ്, വെള്ളത്തിലെ തോണിയെ കാറ്റ് പറത്തിക്കൊണ്ടുപോകുന്നതുപോലെ, ബുദ്ധിയെ അപഹരിക്കുന്നു.

> ഒരു ഇന്ദ്രിയത്തിനു മനസ്സ് അടിമപ്പെട്ടാൽപോലും അത് നമ്മെ വഴിതെറ്റിക്കാൻ മതി.

## ശ്ലോകം 68

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥२.६८॥

അതിനാൽ മഹാബാഹോ, ആരുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയങ്ങളിൽനിന്നു പൂർണമായി നിയന്ത്രിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നുവോ, അവന്റെ പ്രജ്ഞ സ്ഥിരമാണ്.

> ഇന്ദ്രിയനിയന്ത്രണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഉപദേശം ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഇവിടെ സംഗ്രഹിക്കുന്നു.

## ശ്ലോകം 69

या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥२.६९॥

എല്ലാ ജീവികൾക്കും ഏതു രാത്രിയാണോ, അതിൽ സംയമി ഉണർന്നിരിക്കുന്നു. ജീവികൾ ഏതിൽ ഉണർന്നിരിക്കുന്നുവോ, സത്യം കാണുന്ന മുനിക്ക് അതു രാത്രിയാണ്.

> ലോകം വിലമതിക്കുന്നതിനെ മുനി കാര്യമാക്കുന്നില്ല; ലോകം കാണാത്തതിനെ അദ്ദേഹം കാണുന്നു.

## ശ്ലോകം 70

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् । तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥२.७०॥

എപ്പോഴും വെള്ളം വന്നുചേർന്നിട്ടും തന്റെ നില മാറാത്ത സമുദ്രത്തിൽ ജലം പ്രവേശിക്കുന്നതുപോലെ, എല്ലാ കാമനകളും ആരിൽ പ്രവേശിച്ചിട്ടും അദ്ദേഹത്തെ ഇളക്കുന്നില്ലയോ, അദ്ദേഹം ശാന്തി പ്രാപിക്കുന്നു; കാമനകളെ കാംക്ഷിക്കുന്നവൻ പ്രാപിക്കുന്നില്ല.

> കാമനകൾ വന്നാലും കലങ്ങാത്ത മനസ്സ് സമുദ്രം പോലെയാണ്.

## ശ്ലോകം 71

विहाय कामान्यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः । निर्ममो निरहंकारः स शान्तिमधिगच्छति ॥२.७१॥

എല്ലാ കാമനകളെയും ഉപേക്ഷിച്ച്, ആഗ്രഹമില്ലാതെ, എന്റേത് എന്ന ഭാവമില്ലാതെ, ഞാൻ എന്ന അഹങ്കാരമില്ലാതെ ജീവിക്കുന്നവൻ ശാന്തി പ്രാപിക്കുന്നു.

> ഞാൻ, എന്റേത് എന്ന ഭാവങ്ങൾ നീങ്ങുമ്പോൾ ശാന്തി താനേ വരുന്നു.

## ശ്ലോകം 72

एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति । स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥२.७२॥

പാർത്ഥാ, ഇതാണ് ബ്രാഹ്മീസ്ഥിതി. ഇതു പ്രാപിച്ചവൻ പിന്നെ മോഹിക്കുന്നില്ല. അന്ത്യകാലത്തുപോലും ഈ സ്ഥിതിയിൽ നിലകൊള്ളുന്നവൻ ബ്രഹ്മനിർവാണം പ്രാപിക്കുന്നു.

> സ്ഥിതപ്രജ്ഞന്റെ വിവരണം ഇവിടെ അവസാനിക്കുന്നു. ഈ അവസ്ഥ ജീവിതത്തിലും അന്ത്യത്തിലും ശാന്തി നൽകുന്നു.

## Outro

ഇവിടെ ഭഗവദ്ഗീതയുടെ രണ്ടാം അധ്യായമായ സാംഖ്യയോഗം, ജ്ഞാനത്തിന്റെ യോഗം, സമാപിക്കുന്നു. മൂന്നാം അധ്യായത്തിൽ, ജ്ഞാനമാണ് ശ്രേഷ്ഠമെങ്കിൽ എന്തിനു കർമ്മം ചെയ്യണം എന്ന് അർജുനൻ ചോദിക്കുന്നു; ശ്രീകൃഷ്ണൻ കർമ്മയോഗം വിവരിക്കുന്നു. ധാർമിക് സ്റ്റുഡിയോയിൽനിന്ന്.

Keep going