ਅਧਿਆਇ ੨: ਗਿਆਨ ਦਾ ਯੋਗ | Bhagavad Gita Chapter 2 | Punjabi Audiobook

Episode 2 of 18 in ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਸੁਣਨਯੋਗ ਪੁਸਤਕ | Bhagavad Gita Audiobook in Punjabi.

Narrated with an AI voice.

Reading time
22 min
Listening time
36 min
By
DharmikStudio Originals
Narration
AI voice

Read along

# ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਸੁਣਨਯੋਗ ਪੁਸਤਕ, ਅਧਿਆਇ ੨: ਗਿਆਨ ਦਾ ਯੋਗ

## Intro

ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ, ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ: ਗਿਆਨ ਦਾ ਯੋਗ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੋਗ ਨਾਲ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਅਰਜੁਨ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਫਲ ਦੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਥਿਤਪ੍ਰਗਿਆ, ਅਰਥਾਤ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸੂਝ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ, ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੁਵਾਦ ਧਾਰਮਿਕ ਸਟੂਡੀਓ ਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 1

*सञ्जय उवाच* तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् । विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥२.१॥

ਸੰਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਰਸ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਭਰੀਆਂ ਬੇਚੈਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਉਦਾਸ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

> ਅਰਜੁਨ ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ।

## ਸ਼ਲੋਕ 2

*श्रीभगवानुवाच* कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् । अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥२.२॥

ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਇਸ ਸੰਕਟ ਦੀ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਢਹਿੰਦੀ ਕਲਾ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਗਈ? ਇਹ ਉੱਤਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਾ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਜਸ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

> ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬਚਨ ਸਖ਼ਤ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟ ਜਾਣਾ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ।

## ਸ਼ਲੋਕ 3

क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते । क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥२.३॥

ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਸ ਕਾਇਰਤਾ ਅੱਗੇ ਨਾ ਝੁਕੋ, ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੋਭਦੀ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਪਰੰਤਪ, ਦਿਲ ਦੀ ਇਸ ਤੁੱਛ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਵੋ।

> ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰੰਤਪ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲਾ।

## ਸ਼ਲੋਕ 4

*अर्जुन उवाच* कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन । इषुभिः प्रति योत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥२.४॥

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਭੀਸ਼ਮ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਕਿਵੇਂ ਚਲਾਵਾਂ? ਹੇ ਅਰਿਸੂਦਨ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ।

> ਭੀਸ਼ਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਹਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਹ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕ ਸਕਦੇ।

## ਸ਼ਲੋਕ 5

गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके । हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥२.५॥

ਮਹਾਨ ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਨਾਲੋਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਿੱਖਿਆ ਮੰਗ ਕੇ ਖਾਣਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਜੋ ਧਨ ਅਤੇ ਸੁਖ ਭੋਗਾਂਗਾ, ਉਹ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿੱਬੜੇ ਹੋਣਗੇ।

> ਅਰਜੁਨ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲੋਂ ਮੰਗਤੇ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 6

न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः । यानेव हत्वा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥२.६॥

ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਜਿੱਤੀਏ ਜਾਂ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਣ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਜੀਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਉਹੀ ਪੁੱਤਰ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ।

> ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਹਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਚੰਗੀ ਹੈ, ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਹੁਣ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ। ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਭਰੀਆਂ ਹਨ।

## ਸ਼ਲੋਕ 7

कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः । यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥२.७॥

ਦੀਨਤਾ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨੇ ਮੇਰੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਲਝ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਚੇਲਾ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿਓ।

> ਇੱਥੇ ਅਰਜੁਨ ਮਿੱਤਰ ਤੋਂ ਚੇਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੀਤਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਇਸੇ ਬੇਨਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 8

न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् । अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥२.८॥

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੈਰੀ ਰਹਿਤ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਰਾਜ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ ਜੋ ਮੇਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਰਹੇ ਇਸ ਸੋਗ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਸਕੇ।

> ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਰਾਜ ਜਾਂ ਤਾਕਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।

## ਸ਼ਲੋਕ 9

*सञ्जय उवाच* एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप । न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥२.९॥

ਸੰਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਗੁਡਾਕੇਸ਼ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ।

> ਗੁਡਾਕੇਸ਼ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਇਹ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਮ ਹੈ। ਉਹ ਹਥਿਆਰ ਰੱਖ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

## ਸ਼ਲੋਕ 10

तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥२.१०॥

ਹੇ ਭਾਰਤ, ਦੋਹਾਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਦਾਸ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

> ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 11

*श्रीभगवानुवाच* अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे । गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥२.११॥

ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਜੋ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ ਜਾਂ ਜੋ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

> ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੋਗ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨੀ ਜੀਉਂਦੇ ਜਾਂ ਮੋਏ ਕਿਸੇ ਲਈ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

## ਸ਼ਲੋਕ 12

न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः । न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥२.१२॥

ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਾਂ ਇਹ ਰਾਜੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗੇ, ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।

> ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੀ ਅਸਲ ਹੋਂਦ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹੇਗੀ।

## ਸ਼ਲੋਕ 13

देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा । तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥२.१३॥

ਜਿਵੇਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜੀ ਦੇਹ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਧੀਰਜਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਬਾਰੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।

> ਸਰੀਰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਉਹ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇੱਕ ਤਬਦੀਲੀ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 14

मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः । आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥२.१४॥

ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਹੀ ਸਰਦੀ ਅਤੇ ਗਰਮੀ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਕਰੋ।

> ਠੰਢ ਅਤੇ ਗਰਮੀ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸਹਿਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

## ਸ਼ਲੋਕ 15

यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ । समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥२.१५॥

ਹੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ, ਇਹ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਡੁਲਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧੀਰਜਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਅਮਰਤਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

> ਜੋ ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 16

नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥२.१६॥

ਜੋ ਅਸਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਨਹੀਂ। ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਵੇਖਿਆ ਹੈ।

> ਜੋ ਝੂਠਾ ਹੈ ਉਹ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸੱਚਾ ਹੈ ਉਹ ਕਦੇ ਮਿਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨੀ ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।

## ਸ਼ਲੋਕ 17

अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् । विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥२.१७॥

ਜਾਣ ਲਓ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਿਆਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਮਿੱਟ ਹੋਂਦ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

> ਜੋ ਹੋਂਦ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

## ਸ਼ਲੋਕ 18

अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः । अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥२.१८॥

ਦੇਹਧਾਰੀ ਆਤਮਾ ਸਦੀਵੀ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਾਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਇਹ ਦੇਹਾਂ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਭਾਰਤ, ਯੁੱਧ ਕਰੋ।

> ਦੇਹ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ, ਪਰ ਦੇਹ ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

## ਸ਼ਲੋਕ 19

य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥२.१९॥

ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਇਹ ਨਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

> ਆਤਮਾ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾਰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਆਪ ਮਰਦੀ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 20

न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥२.२०॥

ਇਹ ਕਦੇ ਨਾ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਨਾ ਰਹੇ, ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਅਜਨਮਾ, ਸਦੀਵੀ, ਸਥਾਈ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ।

> ਆਤਮਾ ਦਾ ਨਾ ਜਨਮ ਹੈ, ਨਾ ਮੌਤ। ਸਰੀਰ ਮਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਆਤਮਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 21

वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् । कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥२.२१॥

ਹੇ ਪਾਰਥ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਸਦੀਵੀ, ਅਜਨਮਾ ਅਤੇ ਅਮਿੱਟ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ?

> ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਦਾ।

## ਸ਼ਲੋਕ 22

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि । तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥२.२२॥

ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜੇ ਲਾਹ ਕੇ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਨਵੇਂ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

> ਮੌਤ ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣਾ ਲਿਬਾਸ ਬਦਲਣਾ ਹੈ। ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 23

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥२.२३॥

ਸ਼ਸਤਰ ਇਸ ਨੂੰ ਕੱਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਅੱਗ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਪਾਣੀ ਇਸ ਨੂੰ ਗਿੱਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਹਵਾ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।

> ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।

## ਸ਼ਲੋਕ 24

अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च । नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥२.२४॥

ਇਸ ਨੂੰ ਨਾ ਕੱਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸਾੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਗਿੱਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਕਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਦੀਵੀ, ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ, ਸਥਿਰ, ਅਚੱਲ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਹੈ।

> ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਫਿਰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਟੱਲ, ਸਦੀਵੀ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।

## ਸ਼ਲੋਕ 25

अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते । तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥२.२५॥

ਇਸ ਨੂੰ ਅਣਦਿਸਦਾ, ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਨਾ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

> ਆਤਮਾ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ, ਮਨ ਦੀ ਪਕੜ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਅਤੇ ਬਦਲਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਸੋਗ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।

## ਸ਼ਲੋਕ 26

अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् । तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥२.२६॥

ਅਤੇ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਮੰਨੋ ਕਿ ਇਹ ਸਦਾ ਜੰਮਦਾ ਅਤੇ ਸਦਾ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

> ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੂਜੇ ਪਾਸਿਓਂ ਵੀ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜੰਮਣ ਮਰਨ ਵਾਲੀ ਮੰਨ ਲਈਏ, ਤਾਂ ਵੀ ਸੋਗ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ।

## ਸ਼ਲੋਕ 27

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥२.२७॥

ਜੋ ਜੰਮਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਪੱਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਮਰਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਵੀ ਪੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਟਾਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

> ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਇੱਕੋ ਚੱਕਰ ਦੇ ਦੋ ਪਾਸੇ ਹਨ। ਜੋ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਸੋਗ ਕਰਨਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 28

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत । अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥२.२८॥

ਹੇ ਭਾਰਤ, ਜੀਵ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਣਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਵਿਚਕਾਰ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਅਣਦਿਸਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰਲਾਪ ਕਾਹਦਾ?

> ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ, ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਕਾਰ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

## ਸ਼ਲੋਕ 29

आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः । आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥२.२९॥

ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਅਚੰਭੇ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਅਚੰਭੇ ਵਾਂਗ ਇਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਅਚੰਭੇ ਵਾਂਗ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।

> ਆਤਮਾ ਇੱਕ ਅਚੰਭਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨਾ ਸੌਖਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਔਖਾ।

## ਸ਼ਲੋਕ 30

देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत । तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥२.३०॥

ਹੇ ਭਾਰਤ, ਸਭ ਦੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

> ਹਰ ਦੇਹ ਵਿਚਲੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

## ਸ਼ਲੋਕ 31

स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि । धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥२.३१॥

ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਡੋਲਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਲਈ ਧਰਮ ਦੇ ਯੁੱਧ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।

> ਹੁਣ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਯੋਧੇ ਵਜੋਂ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।

## ਸ਼ਲੋਕ 32

यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् । सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥२.३२॥

ਹੇ ਪਾਰਥ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਆਇਆ ਅਜਿਹਾ ਯੁੱਧ ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ੱਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਯੁੱਧ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

> ਇਹ ਯੁੱਧ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਨਹੀਂ ਲੱਭਿਆ, ਇਹ ਆਪ ਆਇਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੌਕੇ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

## ਸ਼ਲੋਕ 33

अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि । ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥२.३३॥

ਅਤੇ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰੋਗੇ, ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜਸ ਗੁਆ ਕੇ ਪਾਪ ਦੇ ਭਾਗੀ ਬਣੋਗੇ।

> ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫ਼ਰਜ਼ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦੇ ਵੀ ਨਤੀਜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

## ਸ਼ਲੋਕ 34

अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् । सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥२.३४॥

ਲੋਕ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੀ ਬਦਨਾਮੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨਗੇ। ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਬਦਨਾਮੀ ਮੌਤ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਭੈੜੀ ਹੈ।

> ਅਰਜੁਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਰਮੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਪਮਾਨ ਮੌਤ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 35

भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः । येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥२.३५॥

ਮਹਾਰਥੀ ਸਮਝਣਗੇ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਡਰ ਕੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਛੋਟੇ ਹੋ ਜਾਓਗੇ।

> ਦੂਜੇ ਯੋਧੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਰਸ ਨੂੰ ਡਰ ਸਮਝ ਲੈਣਗੇ।

## ਸ਼ਲੋਕ 36

अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः । निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥२.३६॥

ਤੁਹਾਡੇ ਵੈਰੀ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾ ਕਹਿਣਯੋਗ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿਣਗੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

> ਵੈਰੀ ਦਾ ਮਖੌਲ ਇੱਕ ਸੂਰਮੇ ਲਈ ਡੂੰਘੀ ਪੀੜ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 37

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् । तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥२.३७॥

ਜੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਪਾਓਗੇ, ਜੇ ਜਿੱਤ ਗਏ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸੁਖ ਭੋਗੋਗੇ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਯੁੱਧ ਲਈ ਪੱਕਾ ਇਰਾਦਾ ਕਰ ਕੇ ਉੱਠੋ।

> ਦੋਹਾਂ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

## ਸ਼ਲੋਕ 38

सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ । ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥२.३८॥

ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ, ਲਾਭ ਅਤੇ ਹਾਨੀ, ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਹਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸਮਝ ਕੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਓ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਪਾਪ ਦੇ ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣੋਗੇ।

> ਸਮ ਮਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਇਹ ਗੀਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮੂਲ ਵਿਚਾਰ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 39

एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु । बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥२.३९॥

ਹੇ ਪਾਰਥ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਂਖਿਆ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਯੋਗ ਦਾ ਇਹ ਗਿਆਨ ਸੁਣੋ। ਇਸ ਸੂਝ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਕਰਮ ਦਾ ਬੰਧਨ ਤੋੜ ਦਿਓਗੇ।

> ਸਾਂਖਿਆ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਆਤਮਾ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਯੋਗ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਉਸ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ। ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੁਣ ਦੂਜਾ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ।

## ਸ਼ਲੋਕ 40

नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥२.४०॥

ਇਸ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਤਨ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਉਲਟਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅਭਿਆਸ ਵੀ ਵੱਡੇ ਡਰ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।

> ਇਸ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਤਨ ਵੀ ਕਦੇ ਬਰਬਾਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

## ਸ਼ਲੋਕ 41

व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन । बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥२.४१॥

ਹੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ, ਇਸ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਇੱਕੋ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਨੇਕ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

> ਟਿਕਿਆ ਮਨ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਵੱਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਡੋਲਦਾ ਮਨ ਕਈ ਪਾਸੇ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 42

यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः । वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥२.४२॥

ਹੇ ਪਾਰਥ, ਘੱਟ ਸਮਝ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸਜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਵਾਅਦਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।

> ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਹਣੇ ਵਾਅਦਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

## ਸ਼ਲੋਕ 43

कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् । क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥२.४३॥

ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਫਿਰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਭੋਗ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

> ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਪੁੰਨ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਖ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਪਾਉਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।

## ਸ਼ਲੋਕ 44

भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् । व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥२.४४॥

ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੇ ਮੋਹ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ।

> ਇਨਾਮ ਦਾ ਲਾਲਚ ਮਨ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

## ਸ਼ਲੋਕ 45

त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन । निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥२.४५॥

ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠੋ। ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੋ, ਸਦਾ ਸਤੋਗੁਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੋ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡੋ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੋ।

> ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

## ਸ਼ਲੋਕ 46

यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके । तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥२.४६॥

ਜਦੋਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਖੂਹ ਦੀ ਜਿੰਨੀ ਲੋੜ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਓਨੀ ਹੀ ਹੈ।

> ਜਿਸ ਨੇ ਪਰਮ ਸੱਚ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਰਸਮਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 47

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥२.४७॥

ਤੁਹਾਡਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕੇਵਲ ਕਰਮ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਫਲ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਾ ਬਣਨ ਦਿਓ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਮੋਹ ਨਾ ਹੋਵੇ।

> ਇਹ ਗੀਤਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣੇ ਪਛਾਣੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਕੰਮ ਕਰੋ, ਪਰ ਫਲ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਛੱਡੋ, ਅਤੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਵੀ ਨਾ ਭੱਜੋ।

## ਸ਼ਲੋਕ 48

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय । सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥२.४८॥

ਹੇ ਧਨੰਜੇ, ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਮੋਹ ਛੱਡ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰੋ। ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਅਸਫਲਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਰਹੋ। ਇਸੇ ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

> ਇੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਯੋਗ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਅਸਫਲਤਾ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦੀ ਸਮਤਾ।

## ਸ਼ਲੋਕ 49

दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनंजय । बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥२.४९॥

ਹੇ ਧਨੰਜੇ, ਬੁੱਧੀ ਯੋਗ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਨਿਰਾ ਕਰਮ ਬਹੁਤ ਨੀਵਾਂ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਓ। ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਫਲ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਰਸਯੋਗ ਹਨ।

> ਫਲ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਬੁੱਧੀ ਹੀ ਅਸਲੀ ਸਹਾਰਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 50

बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते । तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥२.५०॥

ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਹੀ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜੋ। ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ।

> ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ: ਯੋਗ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ, ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਪਏ ਬਿਨਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ।

## ਸ਼ਲੋਕ 51

कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः । जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥२.५१॥

ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਕਰਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਫਲ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜਨਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

> ਫਲ ਦਾ ਮੋਹ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਬੰਧਨ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 52

यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति । तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥२.५२॥

ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਭਰਮ ਦੇ ਇਸ ਚਿੱਕੜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਵੇਗੀ, ਤਦ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸੁਣਨਾ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਉਸ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਜਾਓਗੇ।

> ਭੁਲੇਖਾ ਦੂਰ ਹੋਣ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਵਾਅਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।

## ਸ਼ਲੋਕ 53

श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला । समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥२.५३॥

ਵੱਖ ਵੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਲਝੀ ਤੁਹਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਜਦੋਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਅਚੱਲ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾਵੇਗੀ, ਤਦ ਤੁਸੀਂ ਯੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ।

> ਕਈ ਮਤਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਡੋਲਦਾ ਮਨ ਜਦੋਂ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਯੋਗ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 54

*अर्जुन उवाच* स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव । स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥२.५४॥

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਜੋ ਸਥਿਤਪ੍ਰਗਿਆ ਹੈ, ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀ ਹੈ? ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਚੱਲਦਾ ਹੈ?

> ਅਰਜੁਨ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪਛਾਣੀਏ।

## ਸ਼ਲੋਕ 55

*श्रीभगवानुवाच* प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् । आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥२.५५॥

ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪਾਰਥ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਸਥਿਤਪ੍ਰਗਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

> ਸਥਿਤਪ੍ਰਗਿਆ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ: ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ।

## ਸ਼ਲੋਕ 56

दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥२.५६॥

ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਘਬਰਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੋਹ, ਡਰ ਅਤੇ ਗੁੱਸਾ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਟਿਕੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

> ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ, ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਡੁਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

## ਸ਼ਲੋਕ 57

यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् । नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥२.५७॥

ਜੋ ਕਿਤੇ ਵੀ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਜੋ ਵੀ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਾ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਫੁੱਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੂਝ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।

> ਜੋ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 58

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥२.५८॥

ਜਿਵੇਂ ਕੱਛੂ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਅੰਦਰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੂਝ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।

> ਕੱਛੂ ਦੀ ਉਪਮਾ: ਲੋੜ ਪੈਣ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਲੈਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ।

## ਸ਼ਲੋਕ 59

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥२.५९॥

ਜੋ ਦੇਹਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇ ਤਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਆਦ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸੁਆਦ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

> ਸਿਰਫ਼ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ। ਉੱਚੇ ਸੱਚ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਉਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 60

यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥२.६०॥

ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਜਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਿਆਣੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਤਕੜੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

> ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਇੰਦਰੀਆਂ ਇੰਨੀਆਂ ਤਕੜੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸਿਆਣੇ ਨੂੰ ਵੀ ਖਿੱਚ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

## ਸ਼ਲੋਕ 61

तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः । वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥२.६१॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਜੁੜ ਕੇ ਬੈਠਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਸੂਝ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।

> ਇੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸੰਜਮ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਉੱਚਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 62

ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते । सङ्गात्संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥२.६२॥

ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਅ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲਗਾਅ ਤੋਂ ਕਾਮਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਮਨਾ ਤੋਂ ਗੁੱਸਾ।

> ਇੱਥੋਂ ਪਤਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪੌੜੀ ਦਰ ਪੌੜੀ ਵਰਣਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 63

क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥२.६३॥

ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਭਰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਭਰਮ ਤੋਂ ਯਾਦ ਡੋਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯਾਦ ਗੁਆਚਣ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

> ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਗੱਲ ਪੂਰੇ ਪਤਨ ਉੱਤੇ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 64

रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् । आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥२.६४॥

ਪਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

> ਹੱਲ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਭੱਜਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੰਜਮੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 65

प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते । प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥२.६५॥

ਉਸ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਛੇਤੀ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

> ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 66

नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना । न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥२.६६॥

ਜੋ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਕੋਲ ਨਾ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਨਾ ਧਿਆਨ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖ ਕਿੱਥੇ?

> ਸੰਜਮ ਬਿਨਾਂ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਇਕਾਗਰਤਾ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਿਨਾਂ ਸੁਖ ਨਹੀਂ।

## ਸ਼ਲੋਕ 67

इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनु विधीयते । तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥२.६७॥

ਭਟਕਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੂਝ ਨੂੰ ਇਉਂ ਖਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਬੇੜੀ ਨੂੰ ਰੋੜ੍ਹ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

> ਜੇ ਮਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੇ, ਤਾਂ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 68

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥२.६८॥

ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਸੂਝ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।

> ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਫਿਰ ਮੂਲ ਗੱਲ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਸੰਜਮੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹੀ ਟਿਕੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹਨ।

## ਸ਼ਲੋਕ 69

या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥२.६९॥

ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਰਾਤ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਜਮੀ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਲਈ ਉਹ ਰਾਤ ਹੈ।

> ਆਮ ਲੋਕ ਜੋ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕ ਜਿਸ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਦੇ ਹਨ, ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਉਹ ਬੇਅਰਥ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 70

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् । तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥२.७०॥

ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਅਡੋਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਮੁੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ।

> ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਪਾਣੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਉੱਛਲਦਾ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨੀ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 71

विहाय कामान्यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः । निर्ममो निरहंकारः स शान्तिमधिगच्छति ॥२.७१॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਬਿਨਾਂ ਲਾਲਸਾ ਦੇ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ, ਮਮਤਾ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

> ਮੇਰੇਪਨ ਦੀ ਪਕੜ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 72

एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति । स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥२.७२॥

ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਫਿਰ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਰਵਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

> ਅਧਿਆਇ ਟਿਕੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾਲ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਲੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

## Outro

ਇੱਥੇ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ, ਸਾਂਖਿਆ ਯੋਗ, ਅਰਥਾਤ ਗਿਆਨ ਦਾ ਯੋਗ, ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਰਮ ਯੋਗ, ਅਰਥਾਤ ਕਰਮ ਦਾ ਰਾਹ, ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਸਟੂਡੀਓ ਵੱਲੋਂ।

Keep going