અધ્યાય ૨: સાંખ્યયોગ | Bhagavad Gita Chapter 2 | Gujarati Audiobook

Episode 2 of 10 in ભગવદ્ગીતા શ્રાવ્ય પુસ્તક | Bhagavad Gita Audiobook in Gujarati.

Narrated with an AI voice.

Reading time
19 min
Listening time
36 min
By
DharmikStudio Originals
Narration
AI voice

Read along

# ભગવદ્ગીતા શ્રાવ્ય પુસ્તક, અધ્યાય ૨: સાંખ્યયોગ

## Intro

ભગવદ્ગીતા, બીજો અધ્યાય: સાંખ્યયોગ. આ અધ્યાયમાં શોકથી ઘેરાયેલા અર્જુન શ્રીકૃષ્ણને પોતાના ગુરુ બનવાની વિનંતી કરે છે, અને શ્રીકૃષ્ણ ઉપદેશ આપવાનું શરૂ કરે છે. તેઓ સમજાવે છે કે આત્મા ક્યારેય મરતો નથી, અર્જુનને ફળની આસક્તિ છોડીને કર્મ કરવા કહે છે, અને સ્થિર બુદ્ધિવાળા મનુષ્યનું વર્ણન કરે છે. આ અનુવાદ ધાર્મિક સ્ટુડિયોનો છે.

## શ્લોક 1

*सञ्जय उवाच* तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् । विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥२.१॥

સંજયે કહ્યું: કરુણાથી ઘેરાયેલા, આંસુથી ભરેલી વ્યાકુળ આંખોવાળા અને શોકમાં ડૂબેલા અર્જુનને મધુસૂદને આ વચન કહ્યું.

> અર્જુન ધનુષ્ય નીચે મૂકીને રડી રહ્યા છે. હવે શ્રીકૃષ્ણ બોલવાનું શરૂ કરે છે.

## શ્લોક 2

*श्रीभगवानुवाच* कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् । अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥२.२॥

શ્રીભગવાને કહ્યું: હે અર્જુન, સંકટની આ ઘડીએ આ મોહ તારામાં ક્યાંથી આવ્યો? તે શ્રેષ્ઠ પુરુષોને શોભતો નથી, તે ન સ્વર્ગ આપે છે, ન કીર્તિ.

> શ્રીકૃષ્ણના પહેલા શબ્દો એક તીખો પ્રશ્ન છે. તેઓ ઇચ્છે છે કે અર્જુન સમજે કે આ નિરાશા અહીં યોગ્ય નથી.

## શ્લોક 3

क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते । क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥२.३॥

હે પાર્થ, નપુંસકતાને વશ ન થા, તે તને શોભતી નથી. હે પરંતપ, હૃદયની આ તુચ્છ નબળાઈ છોડીને ઊભો થા.

> શ્રીકૃષ્ણ આ નિરાશાને સાચી કરુણા નહીં, પણ નાની નબળાઈ કહે છે, અને અર્જુનને ઊભા થવા કહે છે.

## શ્લોક 4

*अर्जुन उवाच* कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन । इषुभिः प्रति योत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥२.४॥

અર્જુને કહ્યું: હે મધુસૂદન, યુદ્ધમાં હું ભીષ્મ અને દ્રોણ પર બાણોથી પ્રહાર કેવી રીતે કરું? હે અરિસૂદન, તેઓ તો મારા પૂજનીય છે.

> ભીષ્મ તેમના પિતામહ છે અને દ્રોણ તેમના ગુરુ. જેમનો તેઓ આદર કરે છે, તેમના પર બાણ ચલાવવાની કલ્પના પણ અર્જુન કરી શકતા નથી.

## શ્લોક 5

गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके । हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥२.५॥

આ મહાન ગુરુજનોને મારવા કરતાં તો આ જગતમાં ભિક્ષા માગીને જીવવું પણ સારું. ગુરુજનોને મારીને હું અહીં જે પણ ધન અને સુખ ભોગવીશ, તે તેમના લોહીથી ખરડાયેલું હશે.

> જેમનું તેઓ સન્માન કરે છે, તેમના મૃત્યુથી રાજ્ય મેળવવા કરતાં અર્જુન ભિખારી બનવાનું પસંદ કરશે.

## શ્લોક 6

न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः । यानेव हत्वा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥२.६॥

અમે જીતીએ કે તેઓ અમને જીતે, આ બેમાંથી અમારા માટે શું સારું છે તે પણ અમે જાણતા નથી. જેમને મારીને અમે જીવવા પણ ન ઇચ્છીએ, તે જ ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો અમારી સામે ઊભા છે.

> અર્જુન દ્વિધામાં છે. સ્વજનોના જીવ લઈને મળેલી જીત પણ તેમને નકામી લાગે છે.

## શ્લોક 7

कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः । यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥२.७॥

દીનતાના દોષથી મારો સ્વભાવ દબાઈ ગયો છે, અને ધર્મ વિશે મારું મન મૂંઝાયેલું છે. હું આપને પૂછું છું, જે નિશ્ચિતપણે કલ્યાણકારી હોય તે મને કહો. હું આપનો શિષ્ય છું, આપને શરણે આવ્યો છું, મને ઉપદેશ આપો.

> આ વળાંકની ક્ષણ છે. અર્જુન દલીલ છોડીને શ્રીકૃષ્ણને પોતાના ગુરુ બનવાની વિનંતી કરે છે.

## શ્લોક 8

न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् । अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥२.८॥

પૃથ્વી પર શત્રુ વિનાનું સમૃદ્ધ રાજ્ય, કે દેવોનું આધિપત્ય મળે તોપણ, ઇન્દ્રિયોને સૂકવી નાખનારા મારા આ શોકને દૂર કરી શકે એવું કંઈ મને દેખાતું નથી.

> કોઈ પણ ઇનામ, સ્વર્ગનું રાજ્ય પણ, અર્જુનનું દુઃખ મટાડી શકતું નથી. તેમને વધુ ઊંડા ઉત્તરની જરૂર છે.

## શ્લોક 9

*सञ्जय उवाच* एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप । न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥२.९॥

સંજયે કહ્યું: હે પરંતપ, હૃષીકેશને આમ કહીને ગુડાકેશ અર્જુને ગોવિંદને કહ્યું કે હું યુદ્ધ નહીં કરું, અને તેઓ મૌન થઈ ગયા.

> ગુડાકેશ, એટલે કે નિદ્રાને જીતનાર, એ અર્જુનનું એક નામ છે. તેમણે પોતાનો નિર્ણય કહી દીધો છે અને હવે રાહ જુએ છે.

## શ્લોક 10

तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥२.१०॥

હે ભારત, ત્યારે બંને સેનાઓની વચ્ચે શોક કરતા અર્જુનને હૃષીકેશે જાણે હસતાં હસતાં આ વચન કહ્યું.

> શ્રીકૃષ્ણનું સ્મિત શાંતિનું છે, મશ્કરીનું નહીં. ઉપદેશ યુદ્ધભૂમિ પર જ શરૂ થાય છે.

## શ્લોક 11

*श्रीभगवानुवाच* अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे । गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥२.११॥

શ્રીભગવાને કહ્યું: જેમનો શોક ન કરવો જોઈએ તેમનો તું શોક કરે છે, અને છતાં જ્ઞાનની વાતો કરે છે. જ્ઞાનીઓ ન મરેલાઓનો શોક કરે છે, ન જીવતાઓનો.

> શ્રીકૃષ્ણ બતાવે છે કે અર્જુનની વિદ્વત્તાભરી વાતો અને તેમના શોક વચ્ચે મેળ નથી. સાચું જ્ઞાન આ રીતે શોક કરતું નથી.

## શ્લોક 12

न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः । न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥२.१२॥

એવો કોઈ સમય ન હતો જ્યારે હું ન હતો, કે તું ન હતો, કે આ રાજાઓ ન હતા. અને એવું પણ ક્યારેય નહીં બને કે હવે પછી આપણે બધા નહીં હોઈએ.

> શ્રીકૃષ્ણ અમર આત્માથી શરૂઆત કરે છે. દરેક પ્રાણીમાં જે ખરેખર જીવે છે, તેનો ન આરંભ છે, ન અંત.

## શ્લોક 13

देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा । तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥२.१३॥

જેમ દેહધારી આત્મા આ દેહમાં બાળપણ, યુવાની અને ઘડપણમાંથી પસાર થાય છે, તેમ જ તે બીજો દેહ પામે છે. ધીર પુરુષ એમાં મોહ પામતો નથી.

> મૃત્યુ વખતે દેહ બદલવો એ બાળપણથી ઘડપણ સુધી બદલાવા જેવું છે. દેહમાં રહેનાર આગળ વધતો રહે છે.

## શ્લોક 14

मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः । आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥२.१४॥

હે કૌન્તેય, ઇન્દ્રિયોનો વિષયો સાથેનો સ્પર્શ જ ઠંડી અને ગરમી, સુખ અને દુઃખ આપે છે. તે આવે છે અને જાય છે, ટકતા નથી. હે ભારત, તેમને ધીરજથી સહન કર.

> સુખ અને દુઃખ ક્ષણિક છે. શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને તેમને શાંતિથી સહન કરવા કહે છે.

## શ્લોક 15

यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ । समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥२.१५॥

હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, જે ધીર પુરુષને આ વિચલિત કરતા નથી, જે સુખ અને દુઃખમાં સમાન રહે છે, તે અમરત્વ માટે યોગ્ય બને છે.

> સુખ અને દુઃખમાં શાંત રહેવું એ મૃત્યુથી પર જવા તૈયાર વ્યક્તિની ઓળખ છે.

## શ્લોક 16

नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥२.१६॥

અસત્યનું અસ્તિત્વ નથી, અને સત્યનો ક્યારેય અભાવ થતો નથી. તત્ત્વને જોનારાઓએ આ બંનેનું અંતિમ સ્વરૂપ જોઈ લીધું છે.

> જે સત્ય છે તે મટી શકતું નથી, અને જે અસત્ય છે તે ખરેખર ક્યારેય હોતું જ નથી. જ્ઞાનીઓ આ ભેદ જુએ છે.

## શ્લોક 17

अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् । विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥२.१७॥

જેનાથી આ બધું વ્યાપેલું છે, તેને અવિનાશી જાણ. એ અવિનાશીનો નાશ કોઈ કરી શકતું નથી.

> કંઈક એવું છે જે બધામાં વ્યાપેલું છે અને નાશ પામી શકતું નથી. કોઈ શસ્ત્ર કે કર્મ તેનો અંત લાવી શકતું નથી.

## શ્લોક 18

अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः । अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥२.१८॥

નિત્ય, અવિનાશી અને અપાર એવા આત્માના આ દેહો નાશવંત કહેવાયા છે. તેથી હે ભારત, યુદ્ધ કર.

> દેહો નાશ પામે છે, પણ તેમાં રહેનાર નહીં. તેથી શોકને કારણે અર્જુને પોતાના કર્તવ્યથી પાછા હટવું ન જોઈએ.

## શ્લોક 19

य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥२.१९॥

જે આને મારનાર માને છે, અને જે આને મરેલો માને છે, તે બંને જાણતા નથી. આ ન મારે છે, ન મરાય છે.

> આત્મા ન હત્યા કરનાર છે, ન હત્યાનો ભોગ. ફક્ત દેહો પડે છે.

## શ્લોક 20

न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥२.२०॥

આ ક્યારેય જન્મતો નથી, અને ક્યારેય મરતો નથી. આ એક વાર થઈને ફરી ન રહે એવો નથી. આ અજન્મા, નિત્ય, શાશ્વત અને પુરાતન છે. દેહ મરાય ત્યારે પણ આ મરાતો નથી.

> આ શ્લોક આત્માને જન્મ અને મૃત્યુથી પર બતાવે છે. દેહનું મૃત્યુ તેને સ્પર્શતું નથી.

## શ્લોક 21

वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् । कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥२.२१॥

હે પાર્થ, જે પુરુષ આને અવિનાશી, નિત્ય, અજન્મા અને અવ્યય જાણે છે, તે કોઈને કેવી રીતે મરાવે, અને કોઈને કેવી રીતે મારે?

> જો આત્મા મરી જ ન શકે, તો તેને મારવાનો વિચાર જ ભ્રમ છે.

## શ્લોક 22

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि । तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥२.२२॥

જેમ માણસ જૂનાં વસ્ત્રો ઉતારીને બીજાં નવાં વસ્ત્રો પહેરે છે, તેમ દેહધારી આત્મા જૂના દેહો છોડીને બીજા નવા દેહોમાં પ્રવેશે છે.

> એક પ્રસિદ્ધ ઉપમા: મૃત્યુ કપડાં બદલવા જેવું છે. પહેરનાર એ જ રહે છે.

## શ્લોક 23

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥२.२३॥

આને શસ્ત્રો કાપતાં નથી, અગ્નિ બાળતો નથી, પાણી ભીંજવતું નથી, અને પવન સૂકવતો નથી.

> દેહને નુકસાન કરનારી કોઈ પણ શક્તિ આત્મા સુધી પહોંચતી નથી.

## શ્લોક 24

अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च । नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥२.२४॥

આ કાપી શકાતો નથી, બાળી શકાતો નથી, ભીંજવી શકાતો નથી, સૂકવી શકાતો નથી. આ નિત્ય, સર્વવ્યાપી, સ્થિર, અચળ અને સનાતન છે.

> શ્રીકૃષ્ણ આ જ વાત દૃઢ શબ્દોમાં ફરી કહે છે, જેથી તે અર્જુનના મનમાં બેસી જાય.

## શ્લોક 25

अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते । तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥२.२५॥

આ અવ્યક્ત છે, અચિંત્ય છે અને અવિકારી કહેવાય છે. તેથી આને આવો જાણીને તારે શોક ન કરવો જોઈએ.

> આત્મા દેખાતો નથી, અને વિચારથી પૂરેપૂરો પકડાતો નથી. આ જાણ્યા પછી શોકનો કોઈ આધાર રહેતો નથી.

## શ્લોક 26

अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् । तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥२.२६॥

અને જો તું આને વારંવાર જન્મનાર અને વારંવાર મરનાર માને, તોપણ હે મહાબાહુ, તારે આ રીતે શોક ન કરવો જોઈએ.

> હવે શ્રીકૃષ્ણ બીજી બાજુથી દલીલ કરે છે. સામાન્ય દૃષ્ટિએ પણ શોકથી કંઈ મળતું નથી.

## શ્લોક 27

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥२.२७॥

કારણ કે જે જન્મ્યો છે તેનું મૃત્યુ નિશ્ચિત છે, અને જે મર્યો છે તેનો જન્મ નિશ્ચિત છે. તેથી જે ટાળી શકાય તેમ નથી, તેના માટે તારે શોક ન કરવો જોઈએ.

> જન્મ અને મૃત્યુ એકબીજાની પાછળ આવે છે. જે નિશ્ચિત છે તેનો શોક કરવાથી કોઈ લાભ નથી.

## શ્લોક 28

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत । अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥२.२८॥

હે ભારત, બધાં પ્રાણીઓ આરંભમાં અવ્યક્ત હોય છે, વચ્ચે વ્યક્ત થાય છે, અને અંતે ફરી અવ્યક્ત થઈ જાય છે. તો પછી એમાં વિલાપ શાનો?

> આપણે પ્રાણીઓને ફક્ત જન્મ અને મૃત્યુ વચ્ચે જ જોઈએ છીએ. તે પહેલાં અને પછી તેઓ આપણી દૃષ્ટિથી પર હોય છે.

## શ્લોક 29

आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः । आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥२.२९॥

કોઈ આને આશ્ચર્યની જેમ જુએ છે, કોઈ આના વિશે આશ્ચર્યની જેમ બોલે છે, કોઈ આના વિશે આશ્ચર્યની જેમ સાંભળે છે, અને સાંભળીને પણ કોઈ આને ખરેખર જાણતું નથી.

> આત્મા એટલો સૂક્ષ્મ છે કે તે સૌને ચકિત કરે છે, છતાં તેને જાણવો કઠિન છે.

## શ્લોક 30

देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत । तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥२.३०॥

હે ભારત, સૌના દેહમાં રહેનારો આ દેહી નિત્ય છે અને ક્યારેય મારી શકાતો નથી. તેથી તારે કોઈ પણ પ્રાણી માટે શોક ન કરવો જોઈએ.

> શ્રીકૃષ્ણ આ પહેલી દલીલ પૂરી કરે છે. બધાં પ્રાણીઓમાં વસતો આત્મા દરેક હાનિથી પર છે.

## શ્લોક 31

स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि । धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥२.३१॥

પોતાના સ્વધર્મ તરફ જોઈને પણ તારે ડગમગવું ન જોઈએ. કારણ કે ક્ષત્રિય માટે ધર્મયુદ્ધથી વધીને બીજું કંઈ કલ્યાણકારી નથી.

> હવે શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનની યોદ્ધા તરીકેની ભૂમિકા તરફ વળે છે. આ શ્લોક કહે છે કે ક્ષત્રિય માટે ન્યાયી યુદ્ધ સૌથી મોટું કર્તવ્ય છે.

## શ્લોક 32

यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् । सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥२.३२॥

હે પાર્થ, જે ક્ષત્રિયોને સ્વર્ગના ખુલ્લા દ્વાર જેવું આવું યુદ્ધ આપમેળે મળે છે, તેઓ ભાગ્યશાળી છે.

> તે સમયની યોદ્ધા પરંપરામાં, માગ્યા વિના આવેલું ન્યાયી યુદ્ધ સૌભાગ્ય ગણાતું.

## શ્લોક 33

अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि । ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥२.३३॥

પણ જો તું આ ધર્મયુદ્ધ નહીં કરે, તો પોતાનો સ્વધર્મ અને કીર્તિ ગુમાવીને તું પાપનો ભાગી બનીશ.

> શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે અર્જુન માટે યુદ્ધથી મોં ફેરવવું પોતે જ એક ભૂલ ગણાશે.

## શ્લોક 34

अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् । सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥२.३४॥

લોકો હંમેશાં તારી અપકીર્તિની વાતો કરશે. અને સન્માનિત વ્યક્તિ માટે અપકીર્તિ મૃત્યુ કરતાં પણ વધારે ખરાબ છે.

> અર્જુન પ્રસિદ્ધ વીર છે. તેમના નામ પર લાગેલો ડાઘ લાંબા સમય સુધી રહેશે.

## શ્લોક 35

भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः । येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥२.३५॥

મહારથીઓ માનશે કે તું ભયને કારણે યુદ્ધમાંથી હટી ગયો. જેમની નજરમાં તું ખૂબ સન્માનિત હતો, તેમની નજરમાં તું હલકો પડીશ.

> સાથી યોદ્ધાઓ અર્જુનની કરુણા નહીં જુએ. તેમને ફક્ત ભય દેખાશે.

## શ્લોક 36

अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः । निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥२.३६॥

તારા શત્રુઓ તારા સામર્થ્યની નિંદા કરતાં ન કહેવા જેવી ઘણી વાતો કહેશે. એનાથી વધારે દુઃખ બીજું શું હોય?

> શત્રુઓ તરફથી અર્જુનને જે તિરસ્કાર સહેવો પડશે, તેનું શ્રીકૃષ્ણ વર્ણન કરે છે.

## શ્લોક 37

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् । तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥२.३७॥

જો તું મરાઈશ તો સ્વર્ગ પામીશ, અને જો જીતીશ તો પૃથ્વીનું રાજ્ય ભોગવીશ. તેથી હે કૌન્તેય, યુદ્ધનો નિશ્ચય કરીને ઊભો થા.

> શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે ન્યાયી યુદ્ધ લડનાર માટે બંને પરિણામ સારાં જ છે.

## શ્લોક 38

सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ । ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥२.३८॥

સુખ અને દુઃખ, લાભ અને હાનિ, જય અને પરાજયને સમાન ગણીને યુદ્ધ માટે તૈયાર થા. આ રીતે તને પાપ નહીં લાગે.

> ભાવ જ મહત્ત્વનો છે. લાભ માટે નહીં, પણ સમભાવથી કરેલું કર્મ પાપથી મુક્ત રહે છે.

## શ્લોક 39

एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु । बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥२.३९॥

આ બુદ્ધિ તને સાંખ્યની દૃષ્ટિએ કહી. હવે તેને યોગની દૃષ્ટિએ સાંભળ. હે પાર્થ, આ બુદ્ધિથી યુક્ત થઈને તું કર્મના બંધનમાંથી છૂટી જઈશ.

> શ્રીકૃષ્ણ આત્માના જ્ઞાનથી કર્મ કરવાની રીત તરફ વળે છે. અહીં સાંખ્યનો અર્થ જ્ઞાન છે, અને યોગનો અર્થ તે જ્ઞાનને કર્મમાં જીવવું.

## શ્લોક 40

नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥२.४०॥

આ માર્ગમાં કોઈ પ્રયત્નનો નાશ થતો નથી, અને કોઈ ઊલટું પરિણામ પણ આવતું નથી. આ ધર્મનું થોડું પણ આચરણ મોટા ભયથી રક્ષણ કરે છે.

> આ માર્ગ પર દરેક પગલું ગણાય છે. નાનો પ્રયત્ન પણ કાયમી ભલું કરે છે.

## શ્લોક 41

व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन । बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥२.४१॥

હે કુરુનંદન, આ માર્ગમાં નિશ્ચયવાળી બુદ્ધિ એક જ હોય છે. પણ અનિશ્ચયી લોકોની બુદ્ધિઓ અનેક શાખાઓવાળી અને અનંત હોય છે.

> એક સ્પષ્ટ લક્ષ્યવાળું મન સ્થિર રહે છે. તેના વિના મન અસંખ્ય દિશાઓમાં ખેંચાય છે.

## શ્લોક 42

यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः । वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥२.४२॥

હે પાર્થ, અવિવેકી લોકો ફૂલો જેવી શણગારેલી વાણી બોલે છે. તેઓ વેદોના શબ્દોમાં જ રમમાણ રહે છે, અને કહે છે કે એ સિવાય બીજું કંઈ નથી.

> જે લોકો શાસ્ત્રને ફક્ત ઇનામ મેળવવાનું સાધન માને છે, તેમનાથી શ્રીકૃષ્ણ સાવધાન કરે છે.

## શ્લોક 43

कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् । क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥२.४३॥

કામનાઓથી ભરેલા, સ્વર્ગને જ લક્ષ્ય માનનારા તે લોકો ભોગ અને ઐશ્વર્ય મેળવવા માટે અનેક વિશેષ ક્રિયાઓનું વર્ણન કરે છે, જે કર્મના ફળરૂપે ફરી જન્મ આપે છે.

> આવા લોકો સુખ માટે કર્મકાંડ કરે છે, અને તેથી જન્મના ચક્રમાં બંધાયેલા રહે છે.

## શ્લોક 44

भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् । व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥२.४४॥

જેઓ ભોગ અને ઐશ્વર્યમાં આસક્ત છે, અને જેમનું મન એ વાણીએ હરી લીધું છે, તેમની નિશ્ચયવાળી બુદ્ધિ સમાધિમાં સ્થિર થતી નથી.

> ભોગ માટે ભૂખ્યું મન શાંતિમાં ઠરી શકતું નથી.

## શ્લોક 45

त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन । निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥२.४५॥

વેદો ત્રણ ગુણોના વિષયોનું વર્ણન કરે છે. હે અર્જુન, તું ત્રણેય ગુણોથી ઉપર ઊઠ. દ્વંદ્વોથી મુક્ત, સદા સત્ત્વમાં સ્થિત, મેળવવાની અને સાચવવાની ચિંતાથી રહિત, અને આત્મામાં સ્થિત થા.

> ગુણો એટલે પ્રકૃતિના ત્રણ સ્વભાવ. શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને તેમનાથી અને લાભની ચિંતાથી ઉપર ઊઠવા કહે છે.

## શ્લોક 46

यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके । तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥२.४६॥

ચારે બાજુ પાણીનું પૂર હોય ત્યારે નાના કૂવાનો જેટલો ઉપયોગ હોય, તેટલો જ સત્યને જાણનાર બ્રાહ્મણ માટે બધા વેદોનો ઉપયોગ છે.

> જેણે ઊંડું સત્ય પામી લીધું, તેના માટે ફક્ત કર્મકાંડથી ખાસ કંઈ ઉમેરાતું નથી, જેમ પૂરમાં કૂવાનું મહત્ત્વ ઘટી જાય છે.

## શ્લોક 47

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥२.४७॥

તારો અધિકાર ફક્ત કર્મ પર છે, તેનાં ફળો પર ક્યારેય નહીં. કર્મનું ફળ તારો હેતુ ન બને, અને કર્મ ન કરવામાં પણ તારી આસક્તિ ન રહે.

> આ સૌથી પ્રસિદ્ધ શ્લોકોમાંનો એક છે. પૂરા મનથી કર્મ કર, પણ ઇનામ માટે નહીં, અને કર્મ છોડી પણ ન દે.

## શ્લોક 48

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय । सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥२.४८॥

હે ધનંજય, યોગમાં સ્થિર રહીને, આસક્તિ છોડીને, અને સફળતા તથા નિષ્ફળતામાં સમાન રહીને કર્મો કર. આ સમત્વ જ યોગ કહેવાય છે.

> અહીં યોગનો અર્થ છે સંતુલન. મનુષ્ય કર્મ કરે છે, પણ પરિણામથી ડગમગતો નથી.

## શ્લોક 49

दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनंजय । बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥२.४९॥

હે ધનંજય, ફળ માટે કરેલું કર્મ બુદ્ધિયોગ કરતાં ઘણું નીચું છે. બુદ્ધિનું શરણ લે. ફળને જ હેતુ બનાવનારા દીન છે.

> ફક્ત ઇનામ માટે કામ કરવું એ નાનો માર્ગ છે. સ્પષ્ટ સમજણે કર્મને માર્ગ બતાવવો જોઈએ.

## શ્લોક 50

बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते । तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥२.५०॥

બુદ્ધિથી યુક્ત મનુષ્ય અહીં જ પુણ્ય અને પાપ બંનેને છોડી દે છે. તેથી યોગમાં જોડાઈ જા. કર્મમાં કુશળતા એ જ યોગ છે.

> સ્પષ્ટ અને અનાસક્ત મનથી કરેલું કર્મ પુણ્ય અને પાપ બંનેનાં બંધનમાંથી મુક્ત કરે છે.

## શ્લોક 51

कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः । जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥२.५१॥

બુદ્ધિથી યુક્ત જ્ઞાનીઓ કર્મથી ઉત્પન્ન થતા ફળનો ત્યાગ કરે છે. જન્મના બંધનમાંથી મુક્ત થઈને તેઓ દુઃખરહિત પદને પામે છે.

> કર્મના ફળનો ત્યાગ જન્મના ચક્રમાંથી મુક્તિ તરફ લઈ જાય છે.

## શ્લોક 52

यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति । तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥२.५२॥

જ્યારે તારી બુદ્ધિ મોહના કળણને પાર કરી જશે, ત્યારે જે સાંભળ્યું છે અને જે સાંભળવાનું બાકી છે, તે બંને પ્રત્યે તું ઉદાસીન થઈ જઈશ.

> ભ્રમ દૂર થયા પછી નવા નવા ઉપદેશો અને વચનો પાછળ દોડવાની જરૂર રહેતી નથી.

## શ્લોક 53

श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला । समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥२.५३॥

અનેક ઉપદેશો સાંભળીને મૂંઝાયેલી તારી બુદ્ધિ જ્યારે સમાધિમાં નિશ્ચળ અને અચળ થઈને સ્થિર થશે, ત્યારે તું યોગને પામીશ.

> મન જુદા જુદા મતોથી ખેંચાતું નથી અને શાંતિમાં ઠરે છે, ત્યારે યોગ સિદ્ધ થાય છે.

## શ્લોક 54

*अर्जुन उवाच* स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव । स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥२.५४॥

અર્જુને કહ્યું: હે કેશવ, સમાધિમાં સ્થિત, સ્થિર બુદ્ધિવાળા મનુષ્યનાં લક્ષણો શાં છે? સ્થિર બુદ્ધિવાળો કેવી રીતે બોલે છે, કેવી રીતે બેસે છે, અને કેવી રીતે ચાલે છે?

> અર્જુન એક વ્યવહારુ પ્રશ્ન પૂછે છે: આવો મનુષ્ય રોજના જીવનમાં કેવો દેખાય છે?

## શ્લોક 55

*श्रीभगवानुवाच* प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् । आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥२.५५॥

શ્રીભગવાને કહ્યું: હે પાર્થ, જ્યારે મનુષ્ય મનમાં ઊઠતી બધી કામનાઓ છોડી દે છે, અને આત્માથી આત્મામાં જ સંતુષ્ટ રહે છે, ત્યારે તે સ્થિતપ્રજ્ઞ કહેવાય છે.

> સ્થિર મનુષ્ય સંતોષ માટે બહારની વસ્તુઓ પર આધાર રાખતો નથી. શાંતિ અંદરથી આવે છે.

## શ્લોક 56

दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥२.५६॥

જેનું મન દુઃખમાં વિચલિત થતું નથી, જેને સુખોની લાલસા નથી, અને જે રાગ, ભય અને ક્રોધથી મુક્ત છે, તે સ્થિર બુદ્ધિવાળો મુનિ કહેવાય છે.

> ન દુઃખ, ન સુખ, કંઈ પણ સ્થિર મનુષ્યનું સંતુલન બગાડતું નથી.

## શ્લોક 57

यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् । नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥२.५७॥

જે ક્યાંય આસક્ત નથી, જે શુભ કે અશુભ મળતાં ન હરખાય છે, ન દ્વેષ કરે છે, તેની બુદ્ધિ સ્થિર છે.

> આવો મનુષ્ય સારું અને ખરાબ સરખી રીતે સ્વીકારે છે, ઉત્તેજના કે રોષ વિના.

## શ્લોક 58

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥२.५८॥

જેમ કાચબો પોતાનાં અંગો બધી બાજુથી સંકેલી લે છે, તેમ જ્યારે તે પોતાની ઇન્દ્રિયોને વિષયોમાંથી પાછી ખેંચી લે છે, ત્યારે તેની બુદ્ધિ સ્થિર છે.

> કાચબો પોતાની ઇચ્છાથી અંગો અંદર ખેંચી લે છે. તે જ રીતે જ્ઞાની ઇન્દ્રિયોને સંકેલી શકે છે.

## શ્લોક 59

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥२.५९॥

વિષયોનું સેવન ન કરનાર દેહધારીથી વિષયો તો દૂર થાય છે, પણ તેમનો રસ રહી જાય છે. પરમ તત્ત્વને જોયા પછી તે રસ પણ છૂટી જાય છે.

> વિષયોથી દૂર રહેવું એ ફક્ત શરૂઆત છે. પરમ તત્ત્વને જાણ્યા પછી લાલસા પૂરેપૂરી મટી જાય છે.

## શ્લોક 60

यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥२.६०॥

હે કૌન્તેય, પ્રયત્ન કરતા વિવેકી મનુષ્યના મનને પણ આ પ્રબળ ઇન્દ્રિયો બળપૂર્વક હરી લે છે.

> શ્રીકૃષ્ણ સાચું કહે છે: જ્ઞાની પણ ઇન્દ્રિયો સામે હારી શકે છે.

## શ્લોક 61

तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः । वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥२.६१॥

તે બધીને વશમાં કરીને, મને જ લક્ષ્ય માનીને, સંયમથી બેસવું જોઈએ. કારણ કે જેની ઇન્દ્રિયો વશમાં છે, તેની બુદ્ધિ સ્થિર છે.

> ઇન્દ્રિયોનો સંયમ અને ઈશ્વર તરફ વળેલું મન બુદ્ધિને સ્થિર બનાવે છે.

## શ્લોક 62

ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते । सङ्गात्संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥२.६२॥

વિષયોનું ચિંતન કરતાં રહેવાથી મનુષ્યને તેમાં આસક્તિ થાય છે. આસક્તિથી કામના જન્મે છે, અને કામનાથી ક્રોધ ઉત્પન્ન થાય છે.

> એક નાનો વિચાર પગલે પગલે વધીને કેવી રીતે સંકટ બને છે, તે શ્રીકૃષ્ણ બતાવે છે.

## શ્લોક 63

क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥२.६३॥

ક્રોધથી મોહ થાય છે, મોહથી સ્મૃતિ ભ્રમિત થાય છે, સ્મૃતિ ભ્રષ્ટ થવાથી બુદ્ધિનો નાશ થાય છે, અને બુદ્ધિનો નાશ થવાથી મનુષ્યનું પતન થાય છે.

> આ સાંકળ તેના અંત સુધી પહોંચે છે: વિવેક ગુમાવનાર મન પોતાનો માર્ગ ગુમાવે છે.

## શ્લોક 64

रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् । आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥२.६४॥

પણ જેણે પોતાના મનને વશમાં રાખ્યું છે, તે રાગ અને દ્વેષથી મુક્ત, પોતાના વશમાં રહેલી ઇન્દ્રિયો વડે વિષયોની વચ્ચે વિચરતો હોવા છતાં પ્રસન્નતા પામે છે.

> સંસારથી ભાગવાની જરૂર નથી. ઇન્દ્રિયો વશમાં હોય, તો તેમાં શાંતિથી રહી શકાય છે.

## શ્લોક 65

प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते । प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥२.६५॥

એ પ્રસન્નતામાં તેનાં બધાં દુઃખોનો અંત આવે છે. કારણ કે પ્રસન્ન મનવાળાની બુદ્ધિ જલદી જ સ્થિર થઈ જાય છે.

> અંદરની શાંતિ દુઃખ મટાડે છે, અને એ જ શાંતિમાં બુદ્ધિ ઠરે છે.

## શ્લોક 66

नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना । न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥२.६६॥

જે સંયમી નથી, તેનામાં ન બુદ્ધિ હોય છે, ન ભાવના. ભાવના વિના શાંતિ નથી, અને અશાંતને સુખ ક્યાંથી?

> સંયમથી સમજ આવે છે, સમજથી શાંતિ, અને શાંતિથી સાચું સુખ.

## શ્લોક 67

इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनु विधीयते । तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥२.६७॥

ભટકતી ઇન્દ્રિયોની પાછળ જે મન ચાલે છે, તે તેની બુદ્ધિને એ રીતે હરી જાય છે, જેમ પવન પાણીમાં હોડીને તાણી જાય છે.

> ઇન્દ્રિયો પાછળ દોડતું મન તોફાનમાં લંગર વિનાની હોડી જેવું છે.

## શ્લોક 68

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥२.६८॥

તેથી હે મહાબાહુ, જેની ઇન્દ્રિયો વિષયોમાંથી પૂરેપૂરી રોકાયેલી છે, તેની બુદ્ધિ સ્થિર છે.

> શ્રીકૃષ્ણ સ્થિર મનુષ્યની મુખ્ય ઓળખ ફરી કહે છે: ઇન્દ્રિયો પર પ્રભુત્વ.

## શ્લોક 69

या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥२.६९॥

જે બધાં પ્રાણીઓ માટે રાત છે, તેમાં સંયમી જાગે છે. જેમાં બધાં પ્રાણીઓ જાગે છે, તે સત્યને જોનાર મુનિ માટે રાત છે.

> બીજાઓ જેની ઉપેક્ષા કરે છે તેના પ્રત્યે જ્ઞાની જાગૃત હોય છે, અને બીજાઓ જેની પાછળ દોડે છે તેનાથી તે અલિપ્ત રહે છે.

## શ્લોક 70

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् । तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥२.७०॥

જેમ સતત ભરાતો હોવા છતાં અચળ અને મર્યાદામાં રહેતો સમુદ્ર નદીઓનાં પાણીને સમાવી લે છે, તેમ જેનામાં બધી કામનાઓ સમાઈ જાય છે, તે જ શાંતિ પામે છે, કામનાઓ પાછળ દોડનાર નહીં.

> જ્ઞાની પાસે ઇચ્છાઓ આવી શકે છે, પણ તેને વિચલિત કરતી નથી, જેમ નદીઓ સમુદ્રને વિચલિત કરતી નથી.

## શ્લોક 71

विहाय कामान्यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः । निर्ममो निरहंकारः स शान्तिमधिगच्छति ॥२.७१॥

જે મનુષ્ય બધી કામનાઓ છોડીને, લાલસા વિના, મમતા અને અહંકાર વિના વિચરે છે, તે શાંતિ પામે છે.

> લાલસા, મમતા અને અહંકાર છોડવાથી શાંતિ મળે છે.

## શ્લોક 72

एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति । स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥२.७२॥

હે પાર્થ, આ બ્રાહ્મી સ્થિતિ છે. તેને પામીને મનુષ્ય ફરી મોહ પામતો નથી. અંતકાળે પણ તેમાં સ્થિર રહીને તે બ્રહ્મનિર્વાણ પામે છે.

> અધ્યાય પોતાના લક્ષ્ય પર પૂરો થાય છે: એક સ્થિર અવસ્થા, જે મૃત્યુ વખતે પણ ટકી રહે છે.

## Outro

અહીં ભગવદ્ગીતાનો બીજો અધ્યાય, સાંખ્યયોગ, એટલે કે જ્ઞાનનો યોગ, પૂરો થાય છે. ત્રીજા અધ્યાયમાં અર્જુન પૂછે છે કે તેમણે કર્મ શા માટે કરવું જોઈએ, અને શ્રીકૃષ્ણ કર્મયોગનો ઉપદેશ આપે છે. ધાર્મિક સ્ટુડિયો તરફથી.

Keep going