અધ્યાય ૫: કર્મસંન્યાસયોગ | Bhagavad Gita Chapter 5 | Gujarati Audiobook

Episode 5 of 10 in ભગવદ્ગીતા શ્રાવ્ય પુસ્તક | Bhagavad Gita Audiobook in Gujarati.

Narrated with an AI voice.

Reading time
8 min
Listening time
15 min
By
DharmikStudio Originals
Narration
AI voice

Read along

# ભગવદ્ગીતા શ્રાવ્ય પુસ્તક, અધ્યાય ૫: કર્મસંન્યાસયોગ

## Intro

ભગવદ્ગીતા, પાંચમો અધ્યાય: કર્મસંન્યાસયોગ. આ અધ્યાયમાં અર્જુન પૂછે છે કે કર્મનો ત્યાગ શ્રેષ્ઠ છે કે કર્મ કરવું, અને શ્રીકૃષ્ણ ઉત્તર આપે છે કે બંને માર્ગ મુક્તિ તરફ લઈ જાય છે, પણ આસક્તિ વિના કર્મ કરવું એ વધુ શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે. તેઓ સર્વ પ્રાણીઓને સમાન દૃષ્ટિએ જોનાર જ્ઞાનીનું વર્ણન કરે છે, જેને અંદર એવી શાંતિ મળે છે કે બહારનું કંઈ પણ તેને ડગાવી શકતું નથી. આ અનુવાદ ધાર્મિક સ્ટુડિયોનો છે.

## શ્લોક 1

*अर्जुन उवाच* संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि । यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥५.१॥

અર્જુને કહ્યું: હે કૃષ્ણ, આપ કર્મોના ત્યાગની પ્રશંસા કરો છો, અને ફરી કર્મયોગની પણ. આ બેમાંથી જે એક શ્રેષ્ઠ હોય, તે મને નિશ્ચિતપણે કહો.

> અર્જુને બંને માર્ગોની પ્રશંસા સાંભળી છે, અને હવે તેઓ એક સ્પષ્ટ ઉત્તર ઇચ્છે છે.

## શ્લોક 2

*श्रीभगवानुवाच* संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ । तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥५.२॥

શ્રીભગવાને કહ્યું: કર્મસંન્યાસ અને કર્મયોગ, બંને પરમ કલ્યાણ કરનારા છે. પણ એ બેમાં કર્મસંન્યાસ કરતાં કર્મયોગ શ્રેષ્ઠ છે.

> બંને માર્ગ મુક્તિ તરફ લઈ જાય છે, પણ શ્રીકૃષ્ણ આસક્તિ વિના કર્મ કરવાને શ્રેષ્ઠ ગણે છે.

## શ્લોક 3

ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति । निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥५.३॥

જે દ્વેષ કરતો નથી અને કશાની ઇચ્છા કરતો નથી, તેને સદાનો સંન્યાસી જાણ. હે મહાબાહો, દ્વંદ્વોથી મુક્ત તે સહેલાઈથી બંધનમાંથી છૂટી જાય છે.

> સાચો ત્યાગ અંદરનો હોય છે. જે રાગ અને દ્વેષથી મુક્ત છે, તે પહેલેથી જ સંન્યાસી છે.

## શ્લોક 4

सांख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः । एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ॥५.४॥

સાંખ્ય અને યોગને જુદા બાળકો કહે છે, પંડિતો નહીં. એમાંથી એકમાં પણ જે સારી રીતે સ્થિર છે, તેને બંનેનું ફળ મળે છે.

> જ્ઞાનનો માર્ગ અને કર્મનો માર્ગ એકબીજાના વિરોધી નથી. બંને એક જ લક્ષ્ય સુધી લઈ જાય છે.

## શ્લોક 5

यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते । एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥५.५॥

સાંખ્યમાર્ગીઓ જે સ્થાને પહોંચે છે, ત્યાં જ યોગમાર્ગીઓ પણ પહોંચે છે. જે સાંખ્ય અને યોગને એક જુએ છે, તે જ સાચું જુએ છે.

> બંને માર્ગ એક જ જગ્યાએ પહોંચે છે. આ જોઈ શકવું એ જ સાચી સમજ છે.

## શ્લોક 6

संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः । योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥५.६॥

પણ હે મહાબાહો, યોગ વિના સંન્યાસ મેળવવો કઠિન છે. યોગયુક્ત મુનિ જલદી જ બ્રહ્મને પામે છે.

> નિષ્કામ કર્મના અભ્યાસ વિના કર્મનો ત્યાગ કઠિન છે.

## શ્લોક 7

योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः । सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥५.७॥

જે યોગયુક્ત છે, જેનું મન શુદ્ધ છે, જેણે પોતાને જીતી લીધો છે, જેની ઇન્દ્રિયો વશમાં છે, અને જેનો આત્મા સર્વ પ્રાણીઓનો આત્મા બની ગયો છે, તે કર્મ કરતો હોવા છતાં લેપાતો નથી.

> જે સર્વ પ્રાણીઓમાં પોતાને જુએ છે, તે કર્મ કરીને પણ બંધાતો નથી.

## શ્લોક 8

नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् । पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन् ॥५.८॥

તત્ત્વને જાણનાર યોગયુક્ત મનુષ્ય એમ માને કે હું કંઈ જ કરતો નથી, જોતાં, સાંભળતાં, સ્પર્શ કરતાં, સૂંઘતાં, ખાતાં, ચાલતાં, સૂતાં અને શ્વાસ લેતાં પણ,

> જ્ઞાની જુએ છે કે કર્મ શરીર અને ઇન્દ્રિયો કરે છે, સાચો આત્મા નહીં.

## શ્લોક 9

प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥५.९॥

બોલતાં, ત્યજતાં, ગ્રહણ કરતાં, આંખો ખોલતાં અને મીંચતાં પણ. ઇન્દ્રિયો જ પોતપોતાના વિષયોમાં વર્તી રહી છે, એમ તે દૃઢપણે સમજે છે.

> શરીરનું દરેક કામ એટલે ઇન્દ્રિયોનો વિષયો સાથે સંબંધ. આત્મા ફક્ત સાક્ષી છે.

## શ્લોક 10

ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥५.१०॥

જે સર્વ કર્મોને બ્રહ્મને અર્પણ કરીને, આસક્તિ છોડીને કર્મ કરે છે, તેને પાપ એ રીતે લેપાતું નથી, જેમ કમળના પાનને પાણી.

> પાણીમાં કમળના પાનની જેમ, આસક્તિ વિના કર્મ કરનાર અલિપ્ત રહે છે.

## શ્લોક 11

कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि । योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥५.११॥

યોગીઓ શરીરથી, મનથી, બુદ્ધિથી, અને કેવળ ઇન્દ્રિયોથી પણ, આસક્તિ છોડીને આત્મશુદ્ધિ માટે કર્મ કરે છે.

> યોગી પોતાની દરેક શક્તિથી કર્મ કરે છે, પણ લાભ માટે નહીં, શુદ્ધ થવા માટે.

## શ્લોક 12

युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् । अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥५.१२॥

યોગયુક્ત મનુષ્ય કર્મફળનો ત્યાગ કરીને સ્થિર શાંતિ પામે છે. જે યોગયુક્ત નથી, તે ઇચ્છાથી પ્રેરાઈને ફળમાં આસક્ત થાય છે અને બંધાય છે.

> ફળ છોડવાથી શાંતિ મળે છે. ફળને વળગવાથી બંધન આવે છે.

## શ્લોક 13

सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी । नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥५.१३॥

મનથી સર્વ કર્મોનો ત્યાગ કરીને, સંયમી દેહધારી નવ દ્વારવાળા નગરમાં સુખેથી રહે છે, પોતે કંઈ કરતો નથી અને કરાવતો પણ નથી.

> શરીર નવ દ્વારવાળું નગર છે. આત્મા તેમાં શાંતિથી રહે છે, પોતાનાં કર્મોથી અલિપ્ત.

## શ્લોક 14

न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः । न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥५.१४॥

પ્રભુ જગત માટે ન કર્તાપણું રચે છે, ન કર્મો, ન કર્મ અને ફળનો સંયોગ. આ બધું સ્વભાવથી જ ચાલે છે.

> કર્મ અને તેનું ફળ પ્રકૃતિમાંથી જ થાય છે, કોઈ શાસકના હાથે નહીં.

## શ્લોક 15

नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः । अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥५.१५॥

સર્વવ્યાપી પ્રભુ કોઈનું પાપ લેતા નથી, અને કોઈનું પુણ્ય પણ નહીં. જ્ઞાન અજ્ઞાનથી ઢંકાયેલું છે, તેથી પ્રાણીઓ મોહમાં પડે છે.

> પ્રભુ આપણાં કર્મોનો હિસાબ રાખતા નથી. ભ્રમ અજ્ઞાનમાંથી આવે છે.

## શ્લોક 16

ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः । तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥५.१६॥

પણ જેમનું તે અજ્ઞાન આત્મજ્ઞાનથી નાશ પામ્યું છે, તેમનું જ્ઞાન સૂર્યની જેમ તે પરમ તત્ત્વને પ્રકાશિત કરે છે.

> અજ્ઞાન દૂર થતાં જ્ઞાન સૂર્યની જેમ ઝળકે છે, અને પરમ સત્ય બતાવે છે.

## શ્લોક 17

तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः । गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥५.१७॥

જેમની બુદ્ધિ તેમાં જ છે, જેમનું મન તેમાં જ છે, જેમની નિષ્ઠા તેમાં જ છે, અને જેમનું પરમ લક્ષ્ય તે જ છે, જ્ઞાનથી જેમના દોષ ધોવાઈ ગયા છે, તેઓ જ્યાંથી પાછા આવવું પડતું નથી ત્યાં જાય છે.

> જેઓ પૂરેપૂરા પરમ તત્ત્વમાં લીન છે, તેઓ જન્મના ચક્રમાંથી મુક્ત થાય છે.

## શ્લોક 18

विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥५.१८॥

જ્ઞાનીઓ વિદ્યા અને વિનયથી સંપન્ન બ્રાહ્મણ, ગાય, હાથી, કૂતરો, અને કૂતરાનું માંસ ખાનાર, એ સૌને સમાન દૃષ્ટિએ જુએ છે.

> જ્ઞાનીઓ દરેક પ્રાણીમાં એક જ આત્મા જુએ છે, ભલે જગત તેને ઊંચો ગણે કે નીચો.

## શ્લોક 19

इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः । निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥५.१९॥

જેમનું મન સમતામાં સ્થિર છે, તેમણે અહીં જ, આ જ જીવનમાં, સંસારને જીતી લીધો. બ્રહ્મ નિર્દોષ અને સમ છે, તેથી તેઓ બ્રહ્મમાં સ્થિર છે.

> સમ મન આ જ જીવનમાં મુક્તિ આપે છે, કારણ કે બ્રહ્મ પોતે સમ છે.

## શ્લોક 20

न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् । स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः ॥५.२०॥

પ્રિય વસ્તુ મળતાં હરખાઈ ન જવું, અને અપ્રિય મળતાં ઉદ્વેગ ન પામવો. સ્થિર બુદ્ધિવાળો, મોહરહિત, બ્રહ્મને જાણનાર બ્રહ્મમાં સ્થિર રહે છે.

> બ્રહ્મને જાણનાર સુખ અને દુઃખમાં એકસરખો રહે છે.

## શ્લોક 21

बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत् सुखम् । स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥५.२१॥

જેનું મન બહારના વિષયોમાં આસક્ત નથી, તેને આત્મામાં રહેલું સુખ મળે છે. યોગ દ્વારા બ્રહ્મ સાથે જોડાયેલો તે અક્ષય સુખ ભોગવે છે.

> અંદરથી મળતો આનંદ બહારના જગત પર આધાર રાખતો નથી, તેથી તે ક્યારેય ખૂટતો નથી.

## શ્લોક 22

ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते । आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥५.२२॥

વિષયોના સ્પર્શથી જે ભોગ જન્મે છે, તે દુઃખનું જ કારણ છે. હે કૌંતેય, તેમનો આદિ અને અંત હોય છે. જ્ઞાની તેમાં રમતો નથી.

> ઇન્દ્રિયોનાં સુખ શરૂ થાય છે અને પૂરાં થાય છે, અને તેમનો અંત દુઃખ આપે છે.

## શ્લોક 23

शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् । कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥५.२३॥

જે મનુષ્ય અહીં જ, શરીર છૂટતાં પહેલાં, કામ અને ક્રોધમાંથી ઊઠતા વેગને સહન કરી શકે છે, તે જ યોગી છે, અને તે જ સુખી છે.

> આ જ જીવનમાં કામ અને ક્રોધ પર વિજય એ યોગીની ઓળખ છે, અને સુખની ચાવી છે.

## શ્લોક 24

योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः । स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥५.२४॥

જેનું સુખ અંદર છે, જેનો આનંદ અંદર છે, અને જેનો પ્રકાશ પણ અંદર છે, તે યોગી બ્રહ્મરૂપ થઈને બ્રહ્મનિર્વાણ પામે છે.

> જ્યારે આનંદ અને પ્રકાશ અંદરથી આવે છે, ત્યારે બ્રહ્મની શાંતિ મળે છે.

## શ્લોક 25

लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः । छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥५.२५॥

જેમના દોષ ક્ષીણ થયા છે, જેમના સંશય છેદાઈ ગયા છે, જેઓ સંયમી છે, અને જેઓ સર્વ પ્રાણીઓના હિતમાં રત છે, તે ઋષિઓ બ્રહ્મનિર્વાણ પામે છે.

> પવિત્રતા, સ્પષ્ટતા, સંયમ અને સૌના કલ્યાણની ચિંતા એ શાંતિ સુધી લઈ જાય છે.

## શ્લોક 26

कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् । अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥५.२६॥

જેઓ કામ અને ક્રોધથી મુક્ત છે, જેમનું ચિત્ત વશમાં છે, અને જેમણે આત્માને જાણ્યો છે, એવા પ્રયત્નશીલ સાધકો માટે બ્રહ્મનિર્વાણ ચારે બાજુ નજીક જ છે.

> આત્માને જાણનાર સંયમી માટે મુક્તિ અહીં પણ નજીક છે, અને આગળ પણ.

## શ્લોક 27

स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः । प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥५.२७॥

બહારના વિષયોને બહાર જ રાખીને, દૃષ્ટિને ભ્રમરોની વચ્ચે સ્થિર કરીને, નાકની અંદર ચાલતા પ્રાણ અને અપાનને સમ કરીને,

> શ્રીકૃષ્ણ ધ્યાનનું વર્ણન શરૂ કરે છે: બહારની વસ્તુઓથી દૂર થાઓ, અને શ્વાસને શાંત કરો.

## શ્લોક 28

यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः । विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥५.२८॥

જેણે ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિને વશ કર્યાં છે, જેનું લક્ષ્ય મોક્ષ છે, અને જે ઇચ્છા, ભય અને ક્રોધથી રહિત છે, તે મુનિ સદા મુક્ત જ છે.

> આ અભ્યાસથી જે ઇચ્છા, ભય અને ક્રોધથી છૂટ્યો, તે ખરેખર મુક્ત છે.

## શ્લોક 29

भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् । सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥५.२९॥

મને યજ્ઞો અને તપનો ભોક્તા, સર્વ લોકોનો મહાન ઈશ્વર, અને સર્વ પ્રાણીઓનો સુહૃદ જાણીને મનુષ્ય શાંતિ પામે છે.

> શ્રીકૃષ્ણ સૌના મિત્ર છે, એમ કહીને અધ્યાય પૂરો થાય છે. આ જાણવાથી શાંતિ મળે છે.

## Outro

અહીં ભગવદ્ગીતાનો પાંચમો અધ્યાય, કર્મસંન્યાસયોગ, એટલે કે કર્મના ત્યાગનો યોગ, પૂરો થાય છે. છઠ્ઠા અધ્યાયમાં શ્રીકૃષ્ણ ધ્યાનમાં કેવી રીતે બેસવું અને ચંચળ મનને કેવી રીતે વશ કરવું, તે શીખવે છે. ધાર્મિક સ્ટુડિયો તરફથી.

Keep going