અધ્યાય ૬: ધ્યાનયોગ | Bhagavad Gita Chapter 6 | Gujarati Audiobook

Episode 6 of 10 in ભગવદ્ગીતા શ્રાવ્ય પુસ્તક | Bhagavad Gita Audiobook in Gujarati.

Narrated with an AI voice.

Reading time
12 min
Listening time
22 min
By
DharmikStudio Originals
Narration
AI voice

Read along

# ભગવદ્ગીતા શ્રાવ્ય પુસ્તક, અધ્યાય ૬: ધ્યાનયોગ

## Intro

ભગવદ્ગીતા, છઠ્ઠો અધ્યાય: ધ્યાનયોગ. આ અધ્યાયમાં શ્રીકૃષ્ણ સમજાવે છે કે ધ્યાનમાં કેવી રીતે બેસવું, મનને કેવી રીતે સ્થિર કરવું, અને જીવનમાં એવું સંતુલન કેવી રીતે રાખવું કે ધ્યાન મૂળ નાખી શકે. અર્જુન કહે છે કે મનને પકડવું પવનને પકડવા જેટલું કઠિન છે, અને શ્રીકૃષ્ણ ઉત્તર આપે છે કે અભ્યાસ અને વૈરાગ્યથી મન વશ થાય છે, અને સાચો પ્રયત્ન ક્યારેય વ્યર્થ જતો નથી. આ અનુવાદ ધાર્મિક સ્ટુડિયોનો છે.

## શ્લોક 1

*श्रीभगवानुवाच* अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः । स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥६.१॥

શ્રીભગવાને કહ્યું: જે કર્મફળનો આશ્રય લીધા વિના કરવા યોગ્ય કર્મ કરે છે, તે જ સંન્યાસી છે અને તે જ યોગી છે. કેવળ અગ્નિનો ત્યાગ કરનાર નહીં, અને કેવળ કર્મ છોડનાર પણ નહીં.

> સંન્યાસ એટલે કર્તવ્ય કે કર્મકાંડ છોડી દેવાં એમ નહીં. ફળની લાલસા વિના કર્મ કરવું એ જ સંન્યાસ છે.

## શ્લોક 2

यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव । न ह्यसंन्यस्तसंकल्पो योगी भवति कश्चन ॥६.२॥

હે પાંડવ, જેને સંન્યાસ કહે છે, તેને જ યોગ જાણ. સ્વાર્થી સંકલ્પનો ત્યાગ કર્યા વિના કોઈ પણ યોગી બનતો નથી.

> સંન્યાસ અને યોગનું મૂળ એક જ છે: સ્વાર્થી સંકલ્પો છોડવા.

## શ્લોક 3

आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते । योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥६.३॥

યોગ પર ચઢવા ઇચ્છતા મુનિ માટે કર્મને સાધન કહ્યું છે. અને યોગારૂઢ થયેલા એ જ મુનિ માટે શાંતિને સાધન કહી છે.

> શરૂઆતમાં કર્મ સાધકને તૈયાર કરે છે. સ્થિર થયા પછી અંદરની શાંતિ તેને આગળ લઈ જાય છે.

## શ્લોક 4

यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते । सर्वसंकल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥६.४॥

જ્યારે મનુષ્ય ન ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં આસક્ત થાય છે, ન કર્મોમાં, અને સર્વ સંકલ્પોનો ત્યાગ કરે છે, ત્યારે તેને યોગારૂઢ કહેવાય છે.

> વસ્તુઓ અને કર્મો પ્રત્યેનું વળગણ છૂટવું એ યોગ સુધી પહોંચ્યાનું ચિહ્ન છે.

## શ્લોક 5

उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् । आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥६.५॥

મનુષ્યે પોતે જ પોતાનો ઉદ્ધાર કરવો, પોતાને નીચે પડવા ન દેવો. કારણ કે મનુષ્ય પોતે જ પોતાનો મિત્ર છે, અને પોતે જ પોતાનો શત્રુ છે.

> આપણે પોતાને ઉપર ઉઠાવવાના છે. એ જ મન આપણને મદદ પણ કરી શકે અને નુકસાન પણ.

## શ્લોક 6

बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः । अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥६.६॥

જેણે પોતાને પોતાના વડે જીતી લીધો છે, તેનો તે પોતે જ મિત્ર છે. પણ જેણે પોતાને જીત્યો નથી, તેના માટે તે પોતે જ શત્રુની જેમ વર્તે છે.

> વશ કરેલું મન મિત્ર છે. બેકાબૂ મન આપણી વિરુદ્ધ કામ કરે છે.

## શ્લોક 7

जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः । शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥६.७॥

જેણે પોતાને જીતી લીધો છે અને જે શાંત છે, તેનો પરમાત્મા ઠંડી અને ગરમીમાં, સુખ અને દુઃખમાં, તથા માન અને અપમાનમાં સ્થિર રહે છે.

> આત્મસંયમ એવી સ્થિરતા આપે છે કે જીવનના ચઢાવઉતાર તેને હલાવી શકતા નથી.

## શ્લોક 8

ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः । युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥६.८॥

જે જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનથી તૃપ્ત છે, અડગ છે, જેણે ઇન્દ્રિયો જીતી લીધી છે, અને જેને માટીનું ઢેફું, પથ્થર અને સોનું સરખાં છે, તે યોગી યુક્ત કહેવાય છે.

> સાચો યોગી અંદરથી સંતુષ્ટ છે, અને માટી તથા સોનામાં મોટો ભેદ જોતો નથી.

## શ્લોક 9

सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु । साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥६.९॥

જે સુહૃદ, મિત્ર, શત્રુ, ઉદાસીન, મધ્યસ્થ, દ્વેષ કરનાર અને સ્વજનો પ્રત્યે, તેમ જ સાધુઓ અને પાપીઓ પ્રત્યે પણ સમબુદ્ધિ રાખે છે, તે શ્રેષ્ઠ છે.

> મિત્ર હોય કે શત્રુ, સૌને એકસરખા સમ મનથી મળનાર સૌથી ઊંચો છે.

## શ્લોક 10

योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः । एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥६.१०॥

યોગીએ એકાંત સ્થાનમાં એકલા રહીને, મન અને શરીરને વશમાં રાખીને, આશા અને સંગ્રહથી રહિત થઈને, નિરંતર પોતાને ધ્યાનમાં જોડવો.

> હવે શ્રીકૃષ્ણ સાધનાનું વર્ણન કરે છે: એકાંત, સંયમ, અને ઓછી જરૂરિયાતો.

## શ્લોક 11

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः । नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥६.११॥

પવિત્ર સ્થાનમાં પોતાનું સ્થિર આસન પાથરવું, જે બહુ ઊંચું ન હોય અને બહુ નીચું પણ ન હોય, અને જેના પર દર્ભ, મૃગચર્મ અને વસ્ત્ર પાથરેલાં હોય.

> આસન સ્થિર, સ્વચ્છ અને આરામદાયક હોવું જોઈએ.

## શ્લોક 12

तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः । उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥६.१२॥

તે આસન પર બેસીને, મનને એકાગ્ર કરીને, ચિત્ત અને ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓને વશમાં રાખીને, આત્મશુદ્ધિ માટે યોગનો અભ્યાસ કરવો.

> એકાગ્ર મન અને શાંત ઇન્દ્રિયોથી ધ્યાન આંતરિક શુદ્ધિનું સાધન બને છે.

## શ્લોક 13

समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः । सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥६.१३॥

શરીર, માથું અને ગરદનને સીધાં અને અચળ રાખીને, સ્થિર થઈને, પોતાના નાકના અગ્રભાગ પર દૃષ્ટિ રાખીને, અને કોઈ દિશામાં આમતેમ ન જોતાં,

> શરીર સીધું અને સ્થિર રહે, અને આંખો ભટકે નહીં.

## શ્લોક 14

प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः । मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥६.१४॥

શાંત મનથી, ભયરહિત થઈને, બ્રહ્મચર્યના વ્રતમાં સ્થિર રહીને, મનને સંયમમાં રાખીને, મારામાં ચિત્ત લગાવીને, અને મને જ પરમ લક્ષ્ય માનીને, યોગમાં બેસવું.

> શાંત, નિર્ભય અને સંયમી મનથી સાધક પોતાનું ચિત્ત પ્રભુમાં સ્થિર કરે છે.

## શ્લોક 15

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः । शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥६.१५॥

આ રીતે સદા પોતાને યોગમાં જોડતો, સંયમિત મનવાળો યોગી મારામાં રહેલી એ શાંતિ પામે છે, જેનું શિખર નિર્વાણ છે.

> નિરંતર અભ્યાસ ઈશ્વરમાં રહેલી ઊંડી શાંતિ સુધી લઈ જાય છે.

## શ્લોક 16

नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः । न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥६.१६॥

હે અર્જુન, આ યોગ બહુ ખાનારને સિદ્ધ થતો નથી, બિલકુલ ન ખાનારને પણ નહીં, બહુ ઊંઘનારને નહીં, અને બહુ જાગનારને પણ નહીં.

> ધ્યાન માટે સંતુલન જોઈએ. ખાવાનો કે ઊંઘનો અતિરેક અડચણ બને છે.

## શ્લોક 17

युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु । युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥६.१७॥

જેનો આહાર અને વિહાર યોગ્ય છે, કર્મોમાં જેનો પ્રયત્ન યોગ્ય છે, અને જેનું ઊંઘવું અને જાગવું યોગ્ય છે, તેને માટે યોગ દુઃખનો નાશ કરનાર બને છે.

> સંતુલિત જીવન યોગને દુઃખની દવા બનાવે છે.

## શ્લોક 18

यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते । निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥६.१८॥

જ્યારે વશ કરેલું ચિત્ત કેવળ આત્મામાં જ સ્થિર થાય છે, અને સર્વ કામનાઓની ઇચ્છાથી મુક્ત થાય છે, ત્યારે તેને યોગયુક્ત કહેવાય છે.

> જ્યારે મન લાલસા વિના આત્મામાં ઠરે છે, ત્યારે યોગ સિદ્ધ થાય છે.

## શ્લોક 19

यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता । योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥६.१९॥

જેમ પવન વગરના સ્થાનમાં રાખેલો દીવો ડોલતો નથી, એ જ ઉપમા આત્માનો યોગ સાધતા સંયમિત ચિત્તવાળા યોગી માટે કહેવાઈ છે.

> ધ્યાનમાં લાગેલું મન પવન વગરની જગ્યાની જ્યોત જેવું છે: પૂરેપૂરું સ્થિર.

## શ્લોક 20

यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया । यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥६.२०॥

જ્યાં યોગના અભ્યાસથી રોકાયેલું ચિત્ત શાંત થાય છે, અને જ્યાં પોતાના વડે આત્માને જોઈને મનુષ્ય આત્મામાં જ સંતુષ્ટ રહે છે,

> ઊંડા ધ્યાનમાં મન શાંત થાય છે, અને આત્મામાં આનંદ પામે છે.

## શ્લોક 21

सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् । वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥६.२१॥

જ્યાં તે બુદ્ધિથી ગ્રહણ થતું અને ઇન્દ્રિયોથી પર એવું અનંત સુખ જાણે છે, અને જ્યાં સ્થિર થઈને તે ક્યારેય સત્યથી ડગતો નથી,

> એ આનંદ ઇન્દ્રિયોથી પર છે. એક વાર મળે, પછી મનુષ્ય તેનાથી દૂર ભટકતો નથી.

## શ્લોક 22

यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः । यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥६.२२॥

જે મળ્યા પછી તે બીજા કોઈ લાભને તેનાથી મોટો માનતો નથી, અને જેમાં સ્થિર થઈને તે ભારે દુઃખથી પણ વિચલિત થતો નથી,

> એનાથી મોટું કંઈ લાગતું નથી, અને મોટો શોક પણ એને હલાવી શકતો નથી.

## શ્લોક 23

तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् । स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥६.२३॥

એને જ યોગ જાણ, જે દુઃખના સંયોગથી વિયોગ છે. આ યોગનો અભ્યાસ દૃઢ નિશ્ચયથી, કંટાળ્યા વિનાના મનથી કરવો જોઈએ.

> યોગ એટલે દુઃખથી મુક્તિ. એને માટે દૃઢ સંકલ્પ અને ધીરજ જોઈએ.

## શ્લોક 24

संकल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः । मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥६.२४॥

સંકલ્પમાંથી જન્મતી સર્વ કામનાઓને પૂરેપૂરી છોડીને, અને મનથી જ ઇન્દ્રિયોના સમૂહને સર્વ બાજુથી વશમાં કરીને,

> પહેલાં કામનાઓ છોડો, અને મનથી ઇન્દ્રિયોને અંદર વાળો.

## શ્લોક 25

शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया । आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् ॥६.२५॥

ધીરજથી પકડેલી બુદ્ધિ વડે ધીમે ધીમે શાંત થતા જવું. મનને આત્મામાં સ્થિર કરીને, બીજું કંઈ પણ ન વિચારવું.

> શાંતિ ધીમે ધીમે આવે છે. ધીરજથી મન આત્મામાં ઠરે છે.

## શ્લોક 26

यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥६.२६॥

આ ચંચળ અને અસ્થિર મન જ્યાં જ્યાં ભટકીને જાય, ત્યાં ત્યાંથી તેને રોકીને આત્માના જ વશમાં લાવવું.

> જ્યારે જ્યારે મન ભટકે, ત્યારે તેને હળવેથી પાછું લાવો.

## શ્લોક 27

प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् । उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥६.२७॥

જેનું મન શાંત છે, જેનો રજોગુણ શમી ગયો છે, જે નિષ્પાપ છે અને બ્રહ્મરૂપ થયો છે, એવા યોગીને ઉત્તમ સુખ પ્રાપ્ત થાય છે.

> શાંત અને નિર્મળ મનને સૌથી ઊંચો આનંદ મળે છે.

## શ્લોક 28

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः । सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥६.२८॥

આ રીતે સદા પોતાને યોગમાં જોડતો, પાપમુક્ત યોગી સહેલાઈથી બ્રહ્મના સ્પર્શનું અનંત સુખ ભોગવે છે.

> નિરંતર અભ્યાસથી અનંતને સ્પર્શવાનો આનંદ મળે છે.

## શ્લોક 29

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥६.२९॥

યોગયુક્ત મનવાળો સર્વ પ્રાણીઓમાં આત્માને, અને આત્મામાં સર્વ પ્રાણીઓને જુએ છે. તે સર્વત્ર સમાન જુએ છે.

> યોગી સૌમાં એક જ આત્મા જુએ છે, અને એ આત્મામાં સૌને.

## શ્લોક 30

यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥६.३०॥

જે મને સર્વત્ર જુએ છે, અને સર્વને મારામાં જુએ છે, તેના માટે હું ક્યારેય અદૃશ્ય થતો નથી, અને તે મારા માટે ક્યારેય અદૃશ્ય થતો નથી.

> જે બધી વસ્તુઓમાં પ્રભુને જુએ છે, તેનો સંબંધ ક્યારેય તૂટતો નથી.

## શ્લોક 31

सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः । सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥६.३१॥

જે એકત્વમાં સ્થિર થઈને સર્વ પ્રાણીઓમાં વસેલા મને ભજે છે, તે યોગી કોઈ પણ રીતે રહેતો હોય, તોપણ મારામાં જ રહે છે.

> બાહ્ય જીવન ગમે તેવું હોય, જે સર્વ પ્રાણીઓમાં પ્રભુને જુએ છે, તે તેમનામાં જ રહે છે.

## શ્લોક 32

आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन । सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥६.३२॥

હે અર્જુન, જે પોતાની સાથે સરખામણી કરીને સર્વત્ર સમાન જુએ છે, પછી તે સુખ હોય કે દુઃખ, તે યોગી પરમ શ્રેષ્ઠ મનાય છે.

> સૌથી ઊંચો યોગી બીજાનાં સુખ અને દુઃખને પોતાનાં જ માને છે.

## શ્લોક 33

*अर्जुन उवाच* योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन । एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ॥६.३३॥

અર્જુને કહ્યું: હે મધુસૂદન, આપે સમતાનો જે આ યોગ કહ્યો, મનની ચંચળતાને કારણે હું તેની સ્થિર સ્થિતિ જોઈ શકતો નથી.

> ચંચળ મન માટે આવી સ્થિર દશા શક્ય છે કે કેમ, એવી અર્જુનને શંકા છે.

## શ્લોક 34

चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् । तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥६.३४॥

હે કૃષ્ણ, મન ખરેખર ચંચળ, વલોવી નાખનારું, બળવાન અને હઠીલું છે. તેને રોકવું મને પવનને રોકવા જેટલું કઠિન લાગે છે.

> અર્જુન કહે છે કે મનને વશ કરવું એ પવનને પકડવા જેવું છે.

## શ્લોક 35

*श्रीभगवानुवाच* असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् । अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥६.३५॥

શ્રીભગવાને કહ્યું: હે મહાબાહો, નિઃસંદેહ મન ચંચળ છે અને મુશ્કેલીથી વશ થાય છે. પણ હે કૌંતેય, અભ્યાસ અને વૈરાગ્યથી તે વશ થાય છે.

> શ્રીકૃષ્ણ સ્વીકારે છે કે મન કઠિન છે, પણ અભ્યાસ અને વૈરાગ્યથી તે વશ થાય છે.

## શ્લોક 36

असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः । वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥६.३६॥

જેનું મન વશમાં નથી, તેને માટે યોગ પામવો કઠિન છે, એવો મારો મત છે. પણ જેનું મન વશમાં છે અને જે પ્રયત્ન કરે છે, તે યોગ્ય ઉપાયથી તેને પામી શકે છે.

> સંયમ વિના યોગ કઠિન છે, પણ પ્રયત્ન કરતા રહેનારની પહોંચમાં છે.

## શ્લોક 37

*अर्जुन उवाच* अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः । अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥६.३७॥

અર્જુને કહ્યું: હે કૃષ્ણ, જે શ્રદ્ધાવાન છે પણ પૂરતો પ્રયત્ન કરતો નથી, જેનું મન યોગથી ચળી ગયું છે, અને જે યોગની સિદ્ધિ પામતો નથી, તે કઈ ગતિને પામે છે?

> લક્ષ્ય સુધી ન પહોંચેલા સાચા સાધકનું શું થાય છે, એમ અર્જુન પૂછે છે.

## શ્લોક 38

कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति । अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥६.३८॥

હે મહાબાહો, બંને બાજુથી ભ્રષ્ટ થઈને, આધાર વિનાનો, બ્રહ્મના માર્ગમાં મૂંઝાયેલો તે, ફાટેલા વાદળની જેમ નાશ તો નથી પામતો ને?

> તેમને ડર છે કે આવો મનુષ્ય સંસાર અને સાધના, બંને ગુમાવે છે.

## શ્લોક 39

एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः । त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥६.३९॥

હે કૃષ્ણ, મારા આ સંશયને પૂરેપૂરો દૂર કરવા આપ જ સમર્થ છો. આપના સિવાય આ સંશયને છેદનાર બીજો કોઈ મળી શકે તેમ નથી.

> અર્જુનને વિશ્વાસ છે કે ફક્ત શ્રીકૃષ્ણ જ આ પ્રશ્નનો ઉકેલ આપી શકે.

## શ્લોક 40

*श्रीभगवानुवाच* पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते । न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति ॥६.४०॥

શ્રીભગવાને કહ્યું: હે પાર્થ, તેનો નાશ ન આ લોકમાં થાય છે, ન પરલોકમાં. કારણ કે હે તાત, ભલું કરનાર કોઈ પણ દુર્ગતિને પામતો નથી.

> શ્રીકૃષ્ણ ધરપત આપે છે: કોઈ પણ સારો પ્રયત્ન ક્યારેય વ્યર્થ જતો નથી.

## શ્લોક 41

प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः । शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥६.४१॥

યોગભ્રષ્ટ મનુષ્ય પુણ્ય કરનારાઓના લોકોને પામીને, ત્યાં અસંખ્ય વર્ષો રહીને, પવિત્ર અને સમૃદ્ધ લોકોના ઘરમાં જન્મ લે છે.

> લક્ષ્ય સુધી ન પહોંચેલો સાધક પુણ્યલોકોનું સુખ ભોગવીને ફરી સારા કુટુંબમાં જન્મે છે.

## શ્લોક 42

अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् । एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥६.४२॥

અથવા તે બુદ્ધિમાન યોગીઓના જ કુળમાં જન્મે છે. પણ આવો જન્મ આ જગતમાં વધુ દુર્લભ છે.

> અથવા તે યોગીઓની વચ્ચે જન્મી શકે છે, જે વધુ દુર્લભ સૌભાગ્ય છે.

## શ્લોક 43

तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् । यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥६.४३॥

હે કુરુનંદન, ત્યાં તે પાછલા દેહની એ બુદ્ધિ ફરી મેળવે છે, અને પછી સિદ્ધિ માટે વધુ પ્રયત્ન કરે છે.

> તેનું જૂનું જ્ઞાન પાછું આવે છે, અને તે ફરીથી યાત્રા શરૂ કરે છે.

## શ્લોક 44

पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः । जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥६.४४॥

એ જ પહેલાંના અભ્યાસથી તે ન ઇચ્છતો હોય તોપણ આગળ ખેંચાઈ જાય છે. યોગને જાણવાની ઇચ્છા રાખનાર પણ વેદોના કર્મકાંડથી આગળ નીકળી જાય છે.

> જૂનો અભ્યાસ મનુષ્યને આગળ લઈ જાય છે. યોગને જાણવાની સાચી ઇચ્છા પણ કર્મકાંડથી ઉપર ઉઠાવે છે.

## શ્લોક 45

प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः । अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥६.४५॥

પણ જે યોગી પ્રયત્નપૂર્વક મહેનત કરે છે, પાપોથી શુદ્ધ થઈને અને અનેક જન્મોમાં સિદ્ધ થઈને, તે પરમ ગતિને પામે છે.

> અનેક જન્મોના પ્રયત્નો સાધકને અંતિમ લક્ષ્ય સુધી પહોંચાડે છે.

## શ્લોક 46

तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः । कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥६.४६॥

યોગી તપસ્વીઓથી શ્રેષ્ઠ છે, અને જ્ઞાનીઓથી પણ શ્રેષ્ઠ મનાય છે. યોગી કર્મકાંડ કરનારાઓથી પણ શ્રેષ્ઠ છે. તેથી હે અર્જુન, તું યોગી બન.

> તપ, વિદ્યા અને કર્મકાંડથી પણ ઉપર એવા યોગી બનવાનું શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને કહે છે.

## શ્લોક 47

योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना । श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥६.४७॥

અને સર્વ યોગીઓમાં પણ, જે શ્રદ્ધાથી, મારામાં લાગેલા અંતઃકરણથી મને ભજે છે, તેને હું સૌથી શ્રેષ્ઠ યોગી માનું છું.

> જે શ્રદ્ધાથી પ્રભુને પ્રેમ કરે છે, તે સૌથી ઊંચો યોગી છે, એમ કહીને અધ્યાય પૂરો થાય છે.

## Outro

અહીં ભગવદ્ગીતાનો છઠ્ઠો અધ્યાય, ધ્યાનયોગ, જેને આત્મસંયમયોગ પણ કહે છે, એટલે કે ધ્યાન અને આત્મસંયમનો યોગ, પૂરો થાય છે. સાતમા અધ્યાયમાં શ્રીકૃષ્ણ પોતાને પૂર્ણ રીતે કેવી રીતે જાણવા, તે કહેવાનું શરૂ કરે છે. ધાર્મિક સ્ટુડિયો તરફથી.

Keep going