અધ્યાય ૭: જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ | Bhagavad Gita Chapter 7 | Gujarati Audiobook

Episode 7 of 10 in ભગવદ્ગીતા શ્રાવ્ય પુસ્તક | Bhagavad Gita Audiobook in Gujarati.

Narrated with an AI voice.

Reading time
8 min
Listening time
15 min
By
DharmikStudio Originals
Narration
AI voice

Read along

# ભગવદ્ગીતા શ્રાવ્ય પુસ્તક, અધ્યાય ૭: જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ

## Intro

ભગવદ્ગીતા, સાતમો અધ્યાય: જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ. આ અધ્યાયમાં શ્રીકૃષ્ણ પોતાની અપરા અને પરા પ્રકૃતિનું વર્ણન કરે છે, અને કહે છે કે આખા જગતને પરોવી રાખનાર દોરાની જેમ તેઓ દરેક વસ્તુમાં છે. તેઓ સમજાવે છે કે બહુ ઓછા લોકો તેમને કેમ ઓળખે છે, તેમના શરણે આવનારા ચાર પ્રકારના લોકોનાં નામ આપે છે, અને કહે છે કે બધું તેઓ જ છે એમ જાણનાર જ્ઞાની અત્યંત દુર્લભ છે. આ અનુવાદ ધાર્મિક સ્ટુડિયોનો છે.

## શ્લોક 1

*श्रीभगवानुवाच* मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः । असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥७.१॥

શ્રીભગવાને કહ્યું: હે પાર્થ, મારામાં મન પરોવીને, મારો આશ્રય લઈને યોગનો અભ્યાસ કરતાં તું મને સંશય વિના અને પૂર્ણ રીતે કેવી રીતે જાણીશ, તે સાંભળ.

> શ્રીકૃષ્ણ એક નવો ઉપદેશ શરૂ કરે છે: તેમને પૂર્ણ રીતે કેવી રીતે જાણવા.

## શ્લોક 2

ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः । यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥७.२॥

હું તને આ જ્ઞાન વિજ્ઞાન સહિત સંપૂર્ણપણે કહીશ, જેને જાણ્યા પછી અહીં બીજું કંઈ જાણવા જેવું બાકી રહેતું નથી.

> તેઓ જ્ઞાન અને તેનો અનુભવ, બંને આપવાનું વચન આપે છે, જે પછી કશું બાકી રહેતું નથી.

## શ્લોક 3

मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये । यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः ॥७.३॥

હજારો મનુષ્યોમાં કોઈ એક જ સિદ્ધિ માટે પ્રયત્ન કરે છે. અને પ્રયત્ન કરનારા સિદ્ધોમાં પણ કોઈ એક જ મને તત્ત્વથી જાણે છે.

> શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે સાધકોમાં પણ તેમને સાચી રીતે જાણનારા દુર્લભ છે.

## શ્લોક 4

भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च । अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥७.४॥

પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ, મન, બુદ્ધિ અને અહંકાર, આ મારી આઠ ભાગમાં વહેંચાયેલી પ્રકૃતિ છે.

> આ આઠ તત્ત્વો મન સહિત આખું ભૌતિક જગત બનાવે છે.

## શ્લોક 5

अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् । जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥७.५॥

આ મારી અપરા પ્રકૃતિ છે. હે મહાબાહો, આનાથી જુદી મારી પરા પ્રકૃતિને જાણ, જે જીવરૂપ છે અને જેના વડે આ જગત ધારણ થાય છે.

> જડ પ્રકૃતિથી પર એક ઊંચી પ્રકૃતિ છે, તે ચેતન તત્ત્વ જે જગતને ટકાવી રાખે છે.

## શ્લોક 6

एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय । अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ॥७.६॥

સમજી લે કે બધાં પ્રાણીઓ આ બે પ્રકૃતિમાંથી જ જન્મે છે. હું જ આખા જગતની ઉત્પત્તિ છું અને પ્રલય પણ.

> બધું આ બે પ્રકૃતિમાંથી, એટલે કે શ્રીકૃષ્ણમાંથી, ઉત્પન્ન થાય છે અને તેમનામાં જ પાછું જાય છે.

## શ્લોક 7

मत्तः परतरं नान्यत्किंचिदस्ति धनंजय । मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥७.७॥

હે ધનંજય, મારાથી ચડિયાતું બીજું કશું જ નથી. દોરામાં મણકા પરોવાયેલા હોય, તેમ આ બધું મારામાં પરોવાયેલું છે.

> બધી વસ્તુઓને એક સાથે બાંધી રાખનાર અદૃશ્ય દોરો શ્રીકૃષ્ણ છે.

## શ્લોક 8

रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः । प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु ॥७.८॥

હે કૌન્તેય, જળમાં રસ હું છું, ચંદ્ર અને સૂર્યમાં પ્રકાશ હું છું, બધા વેદોમાં ઓંકાર, આકાશમાં શબ્દ અને મનુષ્યોમાં પુરુષાર્થ હું છું.

> શ્રીકૃષ્ણ દરેક વસ્તુનો સાર ગણાવવા લાગે છે, અને કહે છે કે તે સાર તેઓ પોતે છે.

## શ્લોક 9

पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ । जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु ॥७.९॥

પૃથ્વીમાં પવિત્ર ગંધ હું છું અને અગ્નિમાં તેજ હું છું. બધાં પ્રાણીઓમાં જીવન હું છું અને તપસ્વીઓમાં તપ હું છું.

> દરેક વસ્તુનો સૌથી ઉત્તમ ગુણ તેમની જ હાજરી છે.

## શ્લોક 10

बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् । बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥७.१०॥

હે પાર્થ, મને બધાં પ્રાણીઓનું સનાતન બીજ જાણ. બુદ્ધિમાનોની બુદ્ધિ અને તેજસ્વીઓનું તેજ હું છું.

> જેમાંથી બધું જીવન ઊગે છે તે બીજ તેઓ છે, અને ગુણવાનોનું તેજ પણ તેઓ જ છે.

## શ્લોક 11

बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम् । धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ॥७.११॥

હે ભરતશ્રેષ્ઠ, બળવાનોમાં કામ અને રાગથી રહિત બળ હું છું, અને પ્રાણીઓમાં ધર્મને અનુકૂળ કામ હું છું.

> બળ અને ઇચ્છાનો ત્યાગ નથી કહ્યો. તે શુદ્ધ અને ધર્મને અનુકૂળ હોય, તો તે શ્રીકૃષ્ણ જ છે.

## શ્લોક 12

ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये । मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ॥७.१२॥

જે કોઈ સાત્ત્વિક, રાજસ અને તામસ ભાવો છે, તે મારામાંથી જ ઉત્પન્ન થયા છે એમ જાણ. પણ હું તેમનામાં નથી, તેઓ મારામાં છે.

> ત્રણે ગુણો શ્રીકૃષ્ણમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, પણ શ્રીકૃષ્ણ તેમનાથી બંધાયેલા નથી.

## શ્લોક 13

त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् । मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ॥७.१३॥

આ ત્રણ ગુણોથી બનેલા ભાવોથી મોહિત થયેલું આ આખું જગત, તેમનાથી પર અને અવિનાશી એવા મને ઓળખતું નથી.

> ગુણોમાં ગૂંચવાયેલા લોકો તેમનાથી પર રહેલા સત્યને જોઈ શકતા નથી.

## શ્લોક 14

दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥७.१४॥

મારી આ ગુણમયી દૈવી માયા પાર કરવી કઠિન છે. પણ જેઓ કેવળ મારે જ શરણે આવે છે, તેઓ આ માયાને પાર કરી જાય છે.

> માયાની શક્તિ પ્રબળ છે, પણ શ્રીકૃષ્ણનું શરણ તેની પાર લઈ જાય છે.

## શ્લોક 15

न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः । माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः ॥७.१५॥

દુષ્કર્મ કરનારા, મૂઢ અને અધમ મનુષ્યો મારે શરણે આવતા નથી. માયાએ તેમનું જ્ઞાન હરી લીધું છે, અને તેમણે આસુરી ભાવનો આશ્રય લીધો છે.

> જેમની સમજ માયા અને ખરાબ કર્મોથી ઢંકાયેલી છે, તેઓ તેમની તરફ વળતા નથી.

## શ્લોક 16

चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन । आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥७.१६॥

હે ભરતશ્રેષ્ઠ અર્જુન, ચાર પ્રકારના પુણ્યશાળી લોકો મને ભજે છે: આર્ત, જિજ્ઞાસુ, અર્થાર્થી અને જ્ઞાની.

> લોકો જુદાં જુદાં કારણોથી ઈશ્વર તરફ આવે છે, અને શ્રીકૃષ્ણ એ બધાને પુણ્યશાળી કહે છે.

## શ્લોક 17

तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते । प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ॥७.१७॥

તેમાં નિત્ય મારામાં જોડાયેલો અને એકમાં જ ભક્તિ રાખનાર જ્ઞાની શ્રેષ્ઠ છે. કારણ કે જ્ઞાનીને હું અત્યંત પ્રિય છું, અને તે મને પ્રિય છે.

> જે સ્થિર જ્ઞાન સાથે ઈશ્વરને કેવળ ઈશ્વર માટે જ પ્રેમ કરે છે, તે સૌથી નજીક છે.

## શ્લોક 18

उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् । आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ॥७.१८॥

આ બધા જ ઉદાર છે, પણ જ્ઞાની તો મારો આત્મા જ છે, એવો મારો મત છે. કારણ કે સ્થિર મનથી તે મને જ સર્વોત્તમ ગતિ માનીને રહે છે.

> દરેક સાધકનું સન્માન છે, પણ જ્ઞાની શ્રીકૃષ્ણ સાથે એકરૂપ થાય છે.

## શ્લોક 19

बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥७.१९॥

ઘણા જન્મોને અંતે, બધું વાસુદેવ જ છે એમ જાણીને જ્ઞાની મારે શરણે આવે છે. એવો મહાત્મા અત્યંત દુર્લભ છે.

> દરેક વસ્તુમાં ઈશ્વરને જોવાનું લાંબી યાત્રા પછી આવે છે, અને તે દુર્લભ છે.

## શ્લોક 20

कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः । तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥७.२०॥

જુદી જુદી કામનાઓએ જેમનું જ્ઞાન હરી લીધું છે, તેઓ પોતાના સ્વભાવથી પ્રેરાઈને, જુદા જુદા નિયમો પાળીને બીજા દેવતાઓને શરણે જાય છે.

> જુદી જુદી ઇચ્છાઓ લોકોને જુદી જુદી ઉપાસના તરફ લઈ જાય છે.

## શ્લોક 21

यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति । तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥७.२१॥

જે જે ભક્ત જે જે રૂપને શ્રદ્ધાથી પૂજવા ઇચ્છે છે, તે તે ભક્તની તે જ શ્રદ્ધાને હું અચળ કરું છું.

> શ્રીકૃષ્ણ દરેક સાચી શ્રદ્ધાનો આદર કરે છે અને તેને દૃઢ બનાવે છે.

## શ્લોક 22

स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते । लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान् ॥७.२२॥

તે શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈને તે એ રૂપની આરાધના કરે છે, અને તેમાંથી પોતાની કામનાઓ પામે છે. પણ તે કામનાઓ મારા વડે જ અપાયેલી હોય છે.

> કોઈ પણ રૂપની પૂજા હોય, ફળ ખરેખર શ્રીકૃષ્ણ તરફથી જ આવે છે.

## શ્લોક 23

अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् । देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ॥७.२३॥

પણ તે અલ્પબુદ્ધિવાળાઓને મળતું ફળ નાશવંત હોય છે. દેવતાઓને પૂજનારા દેવતાઓને પામે છે, અને મારા ભક્તો મને પામે છે.

> મર્યાદિત ઇચ્છાઓ માટે કરેલી પૂજા મર્યાદિત ફળ આપે છે. શ્રીકૃષ્ણની ભક્તિ શ્રીકૃષ્ણ સુધી લઈ જાય છે.

## શ્લોક 24

अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः । परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥७.२४॥

મારા અવિનાશી અને સર્વોત્તમ પરમ ભાવને ન જાણનારા બુદ્ધિહીન લોકો, હું અવ્યક્ત હોવા છતાં મને વ્યક્ત રૂપમાં આવેલો માને છે.

> કેટલાક લોકો કેવળ દેખાતું રૂપ જુએ છે અને તેની પાછળનું અનંત સત્ય જોઈ શકતા નથી.

## શ્લોક 25

नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः । मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥७.२५॥

મારી યોગમાયાથી ઢંકાયેલો હું બધાની સામે પ્રગટ થતો નથી. આ મૂઢ જગત મને, અજન્મા અને અવિનાશીને, જાણતું નથી.

> શ્રીકૃષ્ણની પોતાની યોગમાયા તેમના સાચા સ્વરૂપને છુપાવી રાખે છે.

## શ્લોક 26

वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन । भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन ॥७.२६॥

હે અર્જુન, વીતી ગયેલાં, હાલ રહેલાં અને ભવિષ્યમાં થનારાં બધાં પ્રાણીઓને હું જાણું છું. પણ મને કોઈ જાણતું નથી.

> શ્રીકૃષ્ણ ત્રણે કાળને જાણે છે, પણ સામાન્ય સાધનોથી તેમને કોઈ પૂરેપૂરા જાણી શકતું નથી.

## શ્લોક 27

इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत । सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप ॥७.२७॥

હે ભારત, હે પરંતપ, ઇચ્છા અને દ્વેષમાંથી જન્મેલા દ્વંદ્વના મોહથી બધાં પ્રાણીઓ જન્મથી જ મોહમાં પડે છે.

> ગમો અને અણગમો જીવનની શરૂઆતથી જ આપણા મન પર પડદો નાખે છે.

## શ્લોક 28

येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् । ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः ॥७.२८॥

પણ જે પુણ્યકર્મી લોકોનું પાપ નાશ પામ્યું છે, તેઓ દ્વંદ્વના મોહથી મુક્ત થઈને દૃઢ સંકલ્પથી મને ભજે છે.

> ખરાબ કર્મો પાછળ છૂટી જાય, ત્યારે મન ભક્તિમાં સ્વચ્છ અને સ્થિર થાય છે.

## શ્લોક 29

जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये । ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम् ॥७.२९॥

જેઓ મારો આશ્રય લઈને જરા અને મરણથી છૂટવાનો પ્રયત્ન કરે છે, તેઓ તે બ્રહ્મને, સંપૂર્ણ અધ્યાત્મને અને સમગ્ર કર્મને જાણે છે.

> શ્રીકૃષ્ણના આધારે મુક્તિની શોધ સંપૂર્ણ સમજ આપે છે.

## શ્લોક 30

साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः । प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ॥७.३०॥

જેઓ મને અધિભૂત, અધિદૈવ અને અધિયજ્ઞ સહિત જાણે છે, તે યુક્ત ચિત્તવાળા લોકો પ્રયાણકાળે પણ મને જાણે છે.

> અધ્યાય નવા શબ્દો સાથે પૂરો થાય છે, જેના વિશે અર્જુન આવતા અધ્યાયમાં પૂછશે.

## Outro

અહીં ભગવદ્ગીતાનો સાતમો અધ્યાય, જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ, એટલે કે જ્ઞાન અને અનુભવસિદ્ધ જ્ઞાનનો યોગ, પૂરો થાય છે. આઠમા અધ્યાયમાં અર્જુન શ્રીકૃષ્ણે વાપરેલા શબ્દોનો અર્થ પૂછે છે, અને શ્રીકૃષ્ણ અવિનાશી બ્રહ્મ અને અંતકાળ વિશે કહે છે. ધાર્મિક સ્ટુડિયો તરફથી.

Keep going