अध्याय 2: सांख्ययोग | Bhagavad Gita Chapter 2 | Marathi Audiobook
Episode 2 of 10 in भगवद्गीता श्राव्य पुस्तक | Bhagavad Gita Audiobook in Marathi.
Narrated with an AI voice.
- Reading time
- 18 min
- Listening time
- 35 min
- By
- DharmikStudio Originals
- Narration
- AI voice
Read along
# भगवद्गीता श्राव्य पुस्तक, अध्याय 2: सांख्ययोग
## Intro
भगवद्गीता, दुसरा अध्याय: सांख्ययोग. या अध्यायात शोकाने व्याकूळ झालेले अर्जुन श्रीकृष्णांना आपले गुरू होण्याची विनंती करतात, आणि श्रीकृष्ण उपदेश करायला सुरुवात करतात. आत्मा कधीही मरत नाही हे ते समजावून सांगतात, फळाची आसक्ती सोडून कर्म करण्यास अर्जुनाला सांगतात, आणि स्थिर बुद्धीच्या माणसाचे वर्णन करतात. हा धार्मिक स्टुडिओचा अनुवाद आहे.
## श्लोक 1
*सञ्जय उवाच* तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् । विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥२.१॥
संजय म्हणाले: करुणेने व्यापलेल्या, अश्रूंनी भरलेल्या व्याकूळ डोळ्यांच्या, शोकात बुडालेल्या अर्जुनाला मधुसूदन असे म्हणाले.
> अर्जुन धनुष्य खाली ठेवून रडत आहेत. आता श्रीकृष्ण बोलू लागतात.
## श्लोक 2
*श्रीभगवानुवाच* कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् । अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥२.२॥
श्रीभगवान म्हणाले: अर्जुना, या संकटाच्या वेळी हा मोह तुझ्यावर कोठून आला? हा श्रेष्ठ माणसाला शोभत नाही, तो ना स्वर्ग देतो ना कीर्ती.
> श्रीकृष्णांचे पहिले शब्द हा एक तीक्ष्ण प्रश्न आहे. ही निराशा इथे योग्य नाही, हे अर्जुनाने ओळखावे असे त्यांना वाटते.
## श्लोक 3
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते । क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥२.३॥
हे पार्था, नपुंसकतेच्या आहारी जाऊ नकोस, ती तुला शोभत नाही. हे परंतपा, हृदयाचा हा क्षुद्र दुबळेपणा सोडून उठून उभा राहा.
> श्रीकृष्ण या निराशेला खरी करुणा न म्हणता एक लहानसा दुबळेपणा म्हणतात, आणि अर्जुनाला उठण्यास सांगतात.
## श्लोक 4
*अर्जुन उवाच* कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन । इषुभिः प्रति योत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥२.४॥
अर्जुन म्हणाले: हे मधुसूदना, युद्धात मी भीष्म आणि द्रोण यांच्यावर बाणांनी प्रहार कसा करू? हे अरिसूदना, ते तर माझ्या पूजेस योग्य आहेत.
> भीष्म त्यांचे पितामह आहेत आणि द्रोण त्यांचे गुरू. ज्यांचा ते आदर करतात, त्यांच्यावर बाण सोडण्याची कल्पनाही त्यांना सहन होत नाही.
## श्लोक 5
गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके । हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥२.५॥
या थोर गुरुजनांना मारण्यापेक्षा या जगात भिक्षा मागून जगणेसुद्धा चांगले. गुरुजनांना मारून मी येथे जे धन आणि सुख भोगेन, ते त्यांच्या रक्ताने माखलेले असेल.
> ज्यांचा ते मान राखतात, त्यांच्या मृत्यूवर राज्य मिळवण्यापेक्षा अर्जुन भिक्षेकरी होणे पसंत करतील.
## श्लोक 6
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः । यानेव हत्वा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥२.६॥
आम्ही जिंकावे की त्यांनी आम्हाला जिंकावे, यांपैकी आमच्यासाठी काय श्रेयस्कर हेही आम्हाला कळत नाही. ज्यांना मारून आम्हाला जगण्याचीही इच्छा उरणार नाही, तेच धृतराष्ट्राचे पुत्र समोर उभे आहेत.
> अर्जुन द्विधा मनःस्थितीत आहेत. आपल्याच माणसांचे प्राण घेऊन मिळालेला विजयही त्यांना व्यर्थ वाटतो.
## श्लोक 7
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः । यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥२.७॥
दीनतेच्या दोषाने माझा स्वभाव दबून गेला आहे, आणि धर्माविषयी माझे मन गोंधळले आहे. मी आपल्याला विचारतो, माझ्यासाठी जे निश्चितपणे कल्याणकारी असेल ते मला सांगा. मी आपला शिष्य आहे, आपल्याला शरण आलो आहे, मला उपदेश करा.
> हा कलाटणीचा क्षण आहे. अर्जुन वाद सोडून श्रीकृष्णांना आपले गुरू होण्याची विनंती करतात.
## श्लोक 8
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् । अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥२.८॥
पृथ्वीवरचे शत्रुरहित समृद्ध राज्य, किंवा देवांचे आधिपत्य मिळाले तरी, इंद्रियांना शोषून टाकणारा हा माझा शोक दूर करू शकेल असे काहीही मला दिसत नाही.
> कोणतेही बक्षीस, स्वर्गाचे राज्यसुद्धा, अर्जुनाचे दुःख दूर करू शकत नाही. त्यांना अधिक खोल उत्तराची गरज आहे.
## श्लोक 9
*सञ्जय उवाच* एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप । न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥२.९॥
संजय म्हणाले: हे परंतपा, हृषीकेशांना असे बोलून गुडाकेश अर्जुनांनी गोविंदांना सांगितले की मी युद्ध करणार नाही, आणि ते गप्प बसले.
> गुडाकेश, म्हणजे निद्रेवर विजय मिळवणारे, हे अर्जुनाचे एक नाव आहे. त्यांनी आपला निर्णय सांगितला आहे आणि आता ते वाट पाहत आहेत.
## श्लोक 10
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥२.१०॥
हे भारता, तेव्हा दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये शोक करणाऱ्या अर्जुनाला हृषीकेश जणू हसत हसत असे म्हणाले.
> श्रीकृष्णांचे हसणे शांततेचे आहे, थट्टेचे नाही. उपदेशाची सुरुवात रणभूमीवरच होते.
## श्लोक 11
*श्रीभगवानुवाच* अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे । गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥२.११॥
श्रीभगवान म्हणाले: ज्यांच्यासाठी शोक करू नये त्यांच्यासाठी तू शोक करतोस, आणि तरीही ज्ञानाच्या गोष्टी बोलतोस. ज्ञानी लोक ना मेलेल्यांसाठी शोक करतात, ना जिवंतांसाठी.
> अर्जुनाचे विद्वत्तेचे बोलणे आणि त्यांचा शोक यांत मेळ नाही, हे श्रीकृष्ण दाखवतात. खरे ज्ञान अशा प्रकारे शोक करत नाही.
## श्लोक 12
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः । न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥२.१२॥
असा कोणताही काळ नव्हता जेव्हा मी नव्हतो, किंवा तू नव्हतास, किंवा हे राजे नव्हते. आणि यापुढेही असे कधीच होणार नाही की आपण सर्व नसू.
> श्रीकृष्ण अमर आत्म्यापासून सुरुवात करतात. प्रत्येक प्राण्यात जे खरोखर जगते, त्याला आदी नाही आणि अंत नाही.
## श्लोक 13
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा । तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥२.१३॥
ज्याप्रमाणे देहधारी आत्मा या देहात बालपण, तारुण्य आणि म्हातारपण अनुभवतो, त्याचप्रमाणे तो दुसरा देह प्राप्त करतो. धीर पुरुष याबद्दल मोहित होत नाही.
> मृत्यूच्या वेळी देह बदलणे हे बालपणापासून म्हातारपणापर्यंत बदलण्यासारखे आहे. देहात राहणारा पुढे चालत राहतो.
## श्लोक 14
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः । आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥२.१४॥
हे कौंतेया, इंद्रियांचा विषयांशी होणारा स्पर्शच थंडी-उष्णता आणि सुख-दुःख देतो. ते येतात आणि जातात, टिकत नाहीत. हे भारता, ते धीराने सहन कर.
> सुख आणि दुःख क्षणभंगुर आहेत. श्रीकृष्ण अर्जुनाला ते शांतपणे सोसण्यास सांगतात.
## श्लोक 15
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ । समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥२.१५॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, ज्या धीर पुरुषाला हे विचलित करत नाहीत, जो सुखात आणि दुःखात सारखाच राहतो, तो अमरत्वासाठी पात्र होतो.
> सुख-दुःखात शांत राहणे ही मृत्यूच्या पलीकडे जाण्यास तयार असलेल्याची खूण आहे.
## श्लोक 16
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥२.१६॥
असत्याला अस्तित्व नसते, आणि सत्याचा कधीही अभाव होत नाही. तत्त्व जाणणाऱ्यांनी या दोघांचेही अंतिम स्वरूप पाहिले आहे.
> जे सत्य आहे ते नाहीसे होऊ शकत नाही, आणि जे असत्य आहे ते खरोखर कधी असतच नाही. ज्ञानी हा भेद पाहतात.
## श्लोक 17
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् । विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥२.१७॥
ज्याने हे सर्व व्यापलेले आहे, ते अविनाशी आहे असे जाण. त्या अविनाशी तत्त्वाचा नाश कोणीही करू शकत नाही.
> सर्वत्र व्यापलेले असे काहीतरी आहे, जे नष्ट होऊ शकत नाही. कोणतेही शस्त्र किंवा कर्म त्याचा अंत करू शकत नाही.
## श्लोक 18
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः । अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥२.१८॥
नित्य, अविनाशी आणि अपरिमेय अशा आत्म्याचे हे देह नाशवंत आहेत असे म्हटले आहे. म्हणून हे भारता, युद्ध कर.
> देह संपतात, पण त्यांत राहणारा संपत नाही. म्हणून शोकामुळे अर्जुनाने आपल्या कर्तव्यापासून मागे हटू नये.
## श्लोक 19
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥२.१९॥
जो याला मारणारा समजतो, आणि जो याला मेलेला मानतो, ते दोघेही जाणत नाहीत. हा ना मारतो, ना मारला जातो.
> आत्मा ना हत्या करणारा आहे, ना हत्येचा बळी. फक्त देह पडतात.
## श्लोक 20
न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥२.२०॥
हा कधी जन्मत नाही आणि कधी मरत नाही. हा एकदा होऊन पुन्हा नाहीसा होणारा नाही. हा अजन्मा, नित्य, शाश्वत आणि पुरातन आहे. देह मारला गेला तरी हा मारला जात नाही.
> हा श्लोक आत्म्याला जन्म-मृत्यूच्या पलीकडचा सांगतो. देहाचा मृत्यू त्याला स्पर्श करत नाही.
## श्लोक 21
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् । कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥२.२१॥
हे पार्था, जो पुरुष याला अविनाशी, नित्य, अजन्मा आणि अव्यय जाणतो, तो कोणाला कसा मारवील, आणि कोणाला कसा मारील?
> आत्मा मारला जाऊ शकत नसेल, तर त्याला मारण्याची कल्पनाच चुकीची ठरते.
## श्लोक 22
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि । तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥२.२२॥
ज्याप्रमाणे माणूस जुनी वस्त्रे टाकून दुसरी नवी वस्त्रे धारण करतो, त्याचप्रमाणे देहधारी आत्मा जुने देह टाकून दुसऱ्या नव्या देहांत प्रवेश करतो.
> एक प्रसिद्ध उपमा: मृत्यू म्हणजे कपडे बदलण्यासारखे आहे. परिधान करणारा तोच राहतो.
## श्लोक 23
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥२.२३॥
याला शस्त्रे कापत नाहीत, अग्नी जाळत नाही, पाणी भिजवत नाही, आणि वारा सुकवत नाही.
> देहाला इजा करणारी कोणतीही शक्ती आत्म्यापर्यंत पोहोचत नाही.
## श्लोक 24
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च । नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥२.२४॥
हा कापला जाऊ शकत नाही, जाळला जाऊ शकत नाही, भिजवला जाऊ शकत नाही, सुकवला जाऊ शकत नाही. हा नित्य, सर्वव्यापी, स्थिर, अचल आणि सनातन आहे.
> श्रीकृष्ण हीच गोष्ट ठाम शब्दांत पुन्हा सांगतात, म्हणजे ती अर्जुनाच्या मनात रुजेल.
## श्लोक 25
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते । तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥२.२५॥
हा अव्यक्त आहे, अचिंत्य आहे आणि अविकारी म्हटला जातो. म्हणून याला असे जाणून तू शोक करणे योग्य नाही.
> आत्मा दिसत नाही, आणि विचाराने पूर्णपणे कळत नाही. हे जाणल्यावर शोकाला काही आधार उरत नाही.
## श्लोक 26
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् । तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥२.२६॥
आणि जर तू याला सतत जन्मणारा आणि सतत मरणारा मानत असशील, तरीही हे महाबाहो, तू असा शोक करणे योग्य नाही.
> आता श्रीकृष्ण दुसऱ्या बाजूने युक्तिवाद करतात. सामान्य दृष्टीनेही शोक करून काही मिळत नाही.
## श्लोक 27
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥२.२७॥
कारण जो जन्मला त्याचा मृत्यू निश्चित आहे, आणि जो मेला त्याचा जन्म निश्चित आहे. म्हणून जे टाळता येत नाही त्याबद्दल तू शोक करू नयेस.
> जन्म आणि मृत्यू एकामागून एक येतात. जे निश्चित आहे त्याचा शोक करून काही लाभ नाही.
## श्लोक 28
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत । अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥२.२८॥
हे भारता, सर्व प्राणी आरंभी अव्यक्त असतात, मध्ये व्यक्त होतात, आणि शेवटी पुन्हा अव्यक्त होतात. मग यात विलाप कशाला?
> आपण प्राण्यांना फक्त जन्म आणि मृत्यू यांच्या मधल्या काळात पाहतो. त्याआधी आणि नंतर ते आपल्या दृष्टीपलीकडे असतात.
## श्लोक 29
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः । आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥२.२९॥
कोणी याला आश्चर्यासारखे पाहतो, कोणी याच्याविषयी आश्चर्यासारखे बोलतो, कोणी याच्याविषयी आश्चर्यासारखे ऐकतो, आणि ऐकूनही कोणी याला खरोखर जाणत नाही.
> आत्मा इतका सूक्ष्म आहे की तो सर्वांना चकित करतो, तरीही त्याला जाणणे कठीण आहे.
## श्लोक 30
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत । तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥२.३०॥
हे भारता, सर्वांच्या देहात राहणारा हा देही नित्य आहे आणि कधीही मारला जाऊ शकत नाही. म्हणून कोणत्याही प्राण्यासाठी तू शोक करू नयेस.
> श्रीकृष्ण हा पहिला युक्तिवाद पूर्ण करतात. सर्व प्राण्यांतील आत्मा कोणत्याही हानीच्या पलीकडे आहे.
## श्लोक 31
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि । धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥२.३१॥
आपल्या स्वधर्माकडे पाहूनसुद्धा तू डगमगणे योग्य नाही. कारण क्षत्रियासाठी धर्मयुद्धापेक्षा अधिक कल्याणकारी दुसरे काहीही नाही.
> आता श्रीकृष्ण अर्जुनाच्या योद्धा म्हणून असलेल्या भूमिकेकडे वळतात. हा श्लोक सांगतो की क्षत्रियासाठी न्याय्य युद्ध हे सर्वोच्च कर्तव्य आहे.
## श्लोक 32
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् । सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥२.३२॥
हे पार्था, ज्या क्षत्रियांना स्वर्गाच्या उघड्या दारासारखे असे युद्ध आपोआप लाभते, ते भाग्यवान होत.
> त्या काळच्या योद्ध्यांच्या परंपरेत, न मागता आलेले न्याय्य युद्ध हे सौभाग्य मानले जाई.
## श्लोक 33
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि । ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥२.३३॥
पण जर तू हे धर्मयुद्ध करणार नाहीस, तर आपला स्वधर्म आणि कीर्ती गमावून तू पापाचा भागी होशील.
> श्रीकृष्ण म्हणतात की अर्जुनासाठी युद्धाकडे पाठ फिरवणे ही स्वतःच एक चूक ठरेल.
## श्लोक 34
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् । सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥२.३४॥
लोक तुझ्या अपकीर्तीची सदैव चर्चा करतील. आणि सन्माननीय माणसासाठी अपकीर्ती मरणापेक्षाही वाईट असते.
> अर्जुन प्रसिद्ध वीर आहेत. त्यांच्या नावाला लागलेला डाग दीर्घ काळ टिकेल.
## श्लोक 35
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः । येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥२.३५॥
महारथी समजतील की तू भीतीमुळे युद्धातून माघार घेतलीस. ज्यांच्या दृष्टीने तू अतिशय सन्माननीय होतास, त्यांच्या नजरेत तू हलका ठरशील.
> सहकारी योद्धे अर्जुनाची करुणा पाहणार नाहीत. त्यांना फक्त भीती दिसेल.
## श्लोक 36
अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः । निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥२.३६॥
तुझे शत्रू तुझ्या सामर्थ्याची निंदा करत न बोलण्यासारख्या अनेक गोष्टी बोलतील. यापेक्षा अधिक दुःखदायक काय असेल?
> शत्रूंकडून अर्जुनाला जो तिरस्कार सहन करावा लागेल, त्याचे श्रीकृष्ण वर्णन करतात.
## श्लोक 37
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् । तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥२.३७॥
तू मारला गेलास तर स्वर्ग मिळवशील, आणि जिंकलास तर पृथ्वीचे राज्य भोगशील. म्हणून हे कौंतेया, युद्धाचा निश्चय करून ऊठ.
> श्रीकृष्ण म्हणतात की न्याय्य युद्ध लढणाऱ्यासाठी दोन्ही परिणाम चांगलेच आहेत.
## श्लोक 38
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ । ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥२.३८॥
सुख-दुःख, लाभ-हानी आणि जय-पराजय यांना सारखे मानून युद्धासाठी सज्ज हो. अशाने तुला पाप लागणार नाही.
> मनोभाव महत्त्वाचा आहे. लाभासाठी नव्हे, तर समबुद्धीने केलेले कर्म पापापासून मुक्त राहते.
## श्लोक 39
एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु । बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥२.३९॥
ही बुद्धी तुला सांख्याच्या दृष्टीने सांगितली. आता ती योगाच्या दृष्टीने ऐक. हे पार्था, या बुद्धीने युक्त होऊन तू कर्माच्या बंधनातून सुटशील.
> श्रीकृष्ण आत्मज्ञानाकडून कर्म करण्याच्या पद्धतीकडे वळतात. येथे सांख्य म्हणजे ज्ञान, आणि योग म्हणजे ते ज्ञान कर्मात जगणे.
## श्लोक 40
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥२.४०॥
या मार्गात कोणत्याही प्रयत्नाचा नाश होत नाही, आणि कोणताही विपरीत परिणामही होत नाही. या धर्माचे थोडेसे आचरणसुद्धा मोठ्या भयापासून रक्षण करते.
> या मार्गावरचे प्रत्येक पाऊल मोलाचे आहे. लहानसा प्रयत्नही कायमचे हित करतो.
## श्लोक 41
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन । बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥२.४१॥
हे कुरुनंदना, या मार्गात निश्चयी बुद्धी एकच असते. पण अनिश्चयी लोकांच्या बुद्धी अनेक फांद्यांच्या आणि अनंत असतात.
> एकच स्पष्ट ध्येय असलेले मन स्थिर राहते. ते नसेल तर मन असंख्य दिशांनी ओढले जाते.
## श्लोक 42
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः । वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥२.४२॥
हे पार्था, अविवेकी लोक फुलांसारखी सजवलेली वाणी बोलतात. ते वेदांच्या शब्दांतच रमतात, आणि यापलीकडे काहीच नाही असे म्हणतात.
> जे लोक शास्त्राला केवळ बक्षीस मिळवण्याचे साधन मानतात, त्यांच्याबद्दल श्रीकृष्ण सावध करतात.
## श्लोक 43
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् । क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥२.४३॥
कामनांनी भरलेले, स्वर्गालाच ध्येय मानणारे ते लोक भोग आणि ऐश्वर्य मिळवण्यासाठी अनेक विशेष कर्मकांडांचे वर्णन करतात, जी कर्मफल म्हणून पुन्हा जन्म देतात.
> असे लोक सुखासाठी कर्मकांड करतात, आणि म्हणून जन्माच्या चक्रात बांधलेले राहतात.
## श्लोक 44
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् । व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥२.४४॥
जे भोग आणि ऐश्वर्य यांत आसक्त आहेत, आणि ज्यांचे मन त्या वाणीने हिरावून घेतले आहे, त्यांची निश्चयी बुद्धी समाधीत स्थिर होत नाही.
> भोगासाठी भुकेले मन शांततेत स्थिरावू शकत नाही.
## श्लोक 45
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन । निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥२.४५॥
वेद तीन गुणांच्या विषयांचे वर्णन करतात. हे अर्जुना, तू तिन्ही गुणांच्या वर ऊठ. द्वंद्वांपासून मुक्त, सदैव सत्त्वात स्थिर, मिळवण्याच्या आणि टिकवण्याच्या चिंतेपासून मुक्त, आणि आत्म्यात स्थित हो.
> गुण म्हणजे प्रकृतीचे तीन स्वभाव. श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्यांच्या आणि लाभाच्या चिंतेच्या पलीकडे जाण्यास सांगतात.
## श्लोक 46
यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके । तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥२.४६॥
चोहीकडे पाण्याचा पूर आलेला असताना एका लहान विहिरीचा जितका उपयोग असतो, तितकाच सत्य जाणणाऱ्या ब्राह्मणाला सर्व वेदांचा उपयोग असतो.
> ज्याला खोल सत्य सापडले, त्याच्यासाठी केवळ कर्मकांडाने फारसे काही वाढत नाही, जसे पुरात विहिरीचे महत्त्व कमी होते.
## श्लोक 47
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥२.४७॥
तुझा अधिकार फक्त कर्मावर आहे, त्याच्या फळांवर कधीही नाही. कर्माचे फळ हा तुझा हेतू होऊ नये, आणि कर्म न करण्यातही तुझी आसक्ती नसावी.
> हा सर्वांत प्रसिद्ध श्लोकांपैकी एक आहे. मनापासून कर्म कर, पण बक्षिसासाठी नव्हे, आणि कर्म सोडूही नकोस.
## श्लोक 48
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय । सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥२.४८॥
हे धनंजया, योगात स्थिर राहून, आसक्ती सोडून, आणि यश-अपयशात सम राहून कर्मे कर. हे समत्वच योग म्हटले जाते.
> येथे योग म्हणजे समतोल. माणूस कर्म करतो, पण परिणामामुळे डळमळत नाही.
## श्लोक 49
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनंजय । बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥२.४९॥
हे धनंजया, फळासाठी केलेले कर्म बुद्धियोगापेक्षा फार खालचे आहे. बुद्धीचा आश्रय घे. फळालाच हेतू मानणारे दीन असतात.
> केवळ बक्षिसासाठी काम करणे हा कमी दर्जाचा मार्ग आहे. स्पष्ट समज कर्माला मार्गदर्शन करणारी असावी.
## श्लोक 50
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते । तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥२.५०॥
बुद्धीने युक्त असलेला माणूस इथेच पुण्य आणि पाप दोन्हींचा त्याग करतो. म्हणून योगात रत हो. कर्मातील कुशलता हाच योग आहे.
> स्पष्ट आणि अनासक्त मनाने केलेले कर्म पुण्य आणि पाप या दोन्हींच्या बंधनातून मुक्त करते.
## श्लोक 51
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः । जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥२.५१॥
बुद्धीने युक्त असलेले ज्ञानी कर्मापासून निर्माण होणाऱ्या फळाचा त्याग करतात. जन्माच्या बंधनातून मुक्त होऊन ते दुःखरहित पदाला पोहोचतात.
> कर्मफलाचा त्याग जन्माच्या चक्रातून मुक्तीकडे नेतो.
## श्लोक 52
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति । तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥२.५२॥
जेव्हा तुझी बुद्धी मोहाच्या दलदलीतून पार होईल, तेव्हा जे ऐकले आहे आणि जे ऐकायचे आहे, त्या दोन्हींविषयी तू उदासीन होशील.
> गोंधळ दूर झाल्यावर नव्या नव्या शिकवणी आणि आश्वासने यांच्यामागे धावण्याची गरज उरत नाही.
## श्लोक 53
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला । समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥२.५३॥
अनेक शिकवणी ऐकून गोंधळलेली तुझी बुद्धी जेव्हा समाधीत निश्चल आणि अचल होऊन स्थिरावेल, तेव्हा तुला योग प्राप्त होईल.
> मन वेगवेगळ्या मतांनी ओढले जात नाही आणि शांततेत स्थिरावते, तेव्हा योग साधतो.
## श्लोक 54
*अर्जुन उवाच* स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव । स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥२.५४॥
अर्जुन म्हणाले: हे केशवा, समाधीत स्थित असलेल्या, स्थिर बुद्धीच्या माणसाची लक्षणे कोणती? स्थिर बुद्धीचा माणूस कसा बोलतो, कसा बसतो, आणि कसा चालतो?
> अर्जुन एक व्यावहारिक प्रश्न विचारतात: असा माणूस रोजच्या जीवनात कसा दिसतो?
## श्लोक 55
*श्रीभगवानुवाच* प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् । आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥२.५५॥
श्रीभगवान म्हणाले: हे पार्था, जेव्हा माणूस मनात उठणाऱ्या सर्व कामनांचा त्याग करतो, आणि आत्म्याने आत्म्यातच संतुष्ट राहतो, तेव्हा त्याला स्थितप्रज्ञ म्हणतात.
> स्थिर माणूस समाधानासाठी बाहेरच्या गोष्टींवर अवलंबून राहत नाही. शांती आतून येते.
## श्लोक 56
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥२.५६॥
ज्याचे मन दुःखात विचलित होत नाही, ज्याला सुखांची लालसा नाही, आणि जो राग, भय आणि क्रोध यांपासून मुक्त आहे, त्याला स्थिर बुद्धीचा मुनी म्हणतात.
> ना दुःख, ना सुख, कशानेही स्थिर माणसाचा तोल ढळत नाही.
## श्लोक 57
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् । नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥२.५७॥
जो कुठेही आसक्त नाही, जो शुभ किंवा अशुभ मिळाल्यावर ना हर्षित होतो, ना द्वेष करतो, त्याची बुद्धी स्थिर आहे.
> असा माणूस चांगले आणि वाईट सारखेच स्वीकारतो, उत्तेजना किंवा राग न धरता.
## श्लोक 58
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥२.५८॥
ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव सर्व बाजूंनी आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जेव्हा तो आपली इंद्रिये विषयांपासून मागे घेतो, तेव्हा त्याची बुद्धी स्थिर आहे.
> कासव आपल्या इच्छेने अवयव आत घेते. तसेच ज्ञानी माणूस इंद्रिये आवरू शकतो.
## श्लोक 59
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥२.५९॥
विषयांचे सेवन न करणाऱ्या देहधारी माणसापासून विषय दूर होतात, पण त्यांची गोडी उरते. परमतत्त्वाचे दर्शन झाल्यावर ती गोडीही नाहीशी होते.
> विषयांपासून दूर राहणे ही फक्त सुरुवात आहे. परम तत्त्व जाणल्यावर लालसा पूर्णपणे संपते.
## श्लोक 60
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥२.६०॥
हे कौंतेया, प्रयत्न करणाऱ्या विवेकी माणसाच्या मनालाही ही प्रबळ इंद्रिये बळजबरीने ओढून नेतात.
> श्रीकृष्ण स्पष्ट सांगतात: ज्ञानी माणूसही इंद्रियांपुढे हार मानू शकतो.
## श्लोक 61
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः । वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥२.६१॥
त्या सर्वांना संयमात ठेवून, मलाच ध्येय मानून, एकाग्रपणे बसावे. कारण ज्याची इंद्रिये ताब्यात आहेत, त्याची बुद्धी स्थिर आहे.
> इंद्रियांचा संयम आणि ईश्वराकडे वळलेले मन बुद्धीला स्थिर करतात.
## श्लोक 62
ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते । सङ्गात्संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥२.६२॥
विषयांचे चिंतन करत राहिल्याने माणसाला त्यांची आसक्ती लागते. आसक्तीतून कामना जन्मते, आणि कामनेतून क्रोध निर्माण होतो.
> एक लहानसा विचार पायरी पायरीने वाढून संकट कसा बनतो, हे श्रीकृष्ण दाखवतात.
## श्लोक 63
क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥२.६३॥
क्रोधातून मोह होतो, मोहातून स्मृती भ्रमित होते, स्मृती भ्रष्ट झाल्याने बुद्धीचा नाश होतो, आणि बुद्धीचा नाश झाल्याने माणसाचा अधःपात होतो.
> ही साखळी शेवटपर्यंत पोहोचते: विवेक हरवलेले मन आपला मार्ग हरवते.
## श्लोक 64
रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् । आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥२.६४॥
पण ज्याने आपले मन ताब्यात ठेवले आहे, तो राग आणि द्वेष यांपासून मुक्त, स्वतःच्या ताब्यातील इंद्रियांनी विषयांमध्ये वावरत असूनही प्रसन्नता मिळवतो.
> जगापासून पळून जाण्याची गरज नाही. इंद्रिये ताब्यात असतील, तर जगात शांतपणे राहता येते.
## श्लोक 65
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते । प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥२.६५॥
त्या प्रसन्नतेत त्याच्या सर्व दुःखांचा अंत होतो. कारण प्रसन्न मनाच्या माणसाची बुद्धी लवकरच स्थिर होते.
> आतली शांती दुःख दूर करते, आणि त्या शांतीतच बुद्धी स्थिरावते.
## श्लोक 66
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना । न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥२.६६॥
जो संयमी नाही, त्याला ना बुद्धी असते, ना भावना. भावनेशिवाय शांती नाही, आणि अशांत माणसाला सुख कोठून?
> संयमातून समज येते, समजेतून शांती, आणि शांतीतून खरे सुख.
## श्लोक 67
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनु विधीयते । तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥२.६७॥
भटकणाऱ्या इंद्रियांमागे जे मन धावते, ते त्याची बुद्धी तशीच वाहून नेते, जसा वारा पाण्यावरच्या नावेला वाहून नेतो.
> इंद्रियांमागे धावणारे मन वादळात नांगर नसलेल्या नावेसारखे असते.
## श्लोक 68
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥२.६८॥
म्हणून हे महाबाहो, ज्याची इंद्रिये विषयांपासून पूर्णपणे आवरलेली आहेत, त्याची बुद्धी स्थिर आहे.
> श्रीकृष्ण स्थिर माणसाची मुख्य खूण पुन्हा सांगतात: इंद्रियांवर प्रभुत्व.
## श्लोक 69
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥२.६९॥
जी सर्व प्राण्यांसाठी रात्र असते, त्यात संयमी माणूस जागा असतो. ज्यात सर्व प्राणी जागे असतात, ती सत्य पाहणाऱ्या मुनीसाठी रात्र असते.
> इतर ज्याकडे दुर्लक्ष करतात त्याबद्दल ज्ञानी जागे असतात, आणि इतर ज्यामागे धावतात त्यापासून ते अलिप्त राहतात.
## श्लोक 70
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् । तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥२.७०॥
ज्याप्रमाणे सतत भरत असूनही अचल आणि मर्यादेत राहणाऱ्या समुद्रात नद्यांचे पाणी सामावते, त्याप्रमाणे ज्याच्यात सर्व कामना सामावतात, त्यालाच शांती मिळते, कामनांमागे धावणाऱ्याला नव्हे.
> ज्ञानी माणसाकडे इच्छा येऊ शकतात, पण त्या त्याला विचलित करत नाहीत, जसे नद्या समुद्राला विचलित करत नाहीत.
## श्लोक 71
विहाय कामान्यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः । निर्ममो निरहंकारः स शान्तिमधिगच्छति ॥२.७१॥
जो माणूस सर्व कामना सोडून, लालसेविना, ममत्व आणि अहंकार यांच्याशिवाय वावरतो, त्याला शांती मिळते.
> लालसा, ममत्व आणि अहंकार सोडल्याने शांती मिळते.
## श्लोक 72
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति । स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥२.७२॥
हे पार्था, ही ब्राह्मी स्थिती आहे. ती प्राप्त झाल्यावर माणूस पुन्हा मोहित होत नाही. अंतकाळीसुद्धा तिच्यात स्थिर राहून तो ब्रह्मनिर्वाण प्राप्त करतो.
> अध्याय आपल्या ध्येयावर संपतो: एक स्थिर अवस्था, जी मृत्यूच्या वेळीही टिकून राहते.
## Outro
येथे भगवद्गीतेचा सांख्ययोग नावाचा दुसरा अध्याय, म्हणजे ज्ञानाचा योग, संपूर्ण होतो. तिसऱ्या अध्यायात अर्जुन विचारतात की त्यांनी कर्म का करावे, आणि श्रीकृष्ण कर्मयोगाचा उपदेश करतात. धार्मिक स्टुडिओकडून.
Keep going
- Listen: अध्याय 2: सांख्ययोग | Bhagavad Gita Chapter 2 | Marathi Audiobook
- Previous: अध्याय 1: अर्जुनाचा विषाद | Bhagavad Gita Chapter 1 | Marathi Audiobook
- Next: अध्याय 3: कर्मयोग | Bhagavad Gita Chapter 3 | Marathi Audiobook
- All episodes of भगवद्गीता श्राव्य पुस्तक | Bhagavad Gita Audiobook in Marathi