अध्याय 4: ज्ञानकर्मसंन्यासयोग | Bhagavad Gita Chapter 4 | Marathi Audiobook

Episode 4 of 10 in भगवद्गीता श्राव्य पुस्तक | Bhagavad Gita Audiobook in Marathi.

Narrated with an AI voice.

Reading time
10 min
Listening time
20 min
By
DharmikStudio Originals
Narration
AI voice

Read along

# भगवद्गीता श्राव्य पुस्तक, अध्याय 4: ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

## Intro

भगवद्गीता, चौथा अध्याय: ज्ञानकर्मसंन्यासयोग. या अध्यायात श्रीकृष्ण सांगतात की हा योग त्यांनी फार पूर्वी शिकवला होता, आणि सज्जनांच्या रक्षणासाठी व धर्माच्या स्थापनेसाठी ते पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात. ते अनेक प्रकारच्या यज्ञांचे वर्णन करतात, आणि ज्ञान अग्नीसारखे कर्माची बंधने जाळून टाकते, हे दाखवतात. हा धार्मिक स्टुडिओचा अनुवाद आहे.

## श्लोक 1

*श्रीभगवानुवाच* इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् । विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥४.१॥

श्रीभगवान म्हणाले: हा अविनाशी योग मी विवस्वानाला सांगितला. विवस्वानाने तो मनूला सांगितला, आणि मनूने इक्ष्वाकूला.

> हा उपदेश नवा नाही, असे श्रीकृष्ण सांगतात. त्यांनी तो आधी सूर्याला दिला, आणि तो राजांच्या परंपरेतून पुढे गेला.

## श्लोक 2

एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः । स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप ॥४.२॥

अशा प्रकारे परंपरेने मिळालेला हा योग राजर्षींनी जाणला. पण हे परंतपा, फार मोठा काळ लोटल्याने हा योग या जगातून लुप्त झाला.

> ज्ञानी राजांनी हा उपदेश जिवंत ठेवला, पण काळाच्या ओघात तो धूसर झाला.

## श्लोक 3

स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः । भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥४.३॥

तोच हा प्राचीन योग आज मी तुला सांगितला आहे, कारण तू माझा भक्त आणि मित्र आहेस. हे उत्तम रहस्य आहे.

> प्रेम आणि मैत्रीमुळे श्रीकृष्ण हा योग पुन्हा अर्जुनाला देतात.

## श्लोक 4

*अर्जुन उवाच* अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः । कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥४.४॥

अर्जुन म्हणाले: आपला जन्म तर नंतरचा आहे, आणि विवस्वानाचा जन्म आधीचा. मग आपणच आरंभी हा योग सांगितला, हे मी कसे समजू?

> अर्जुन गोंधळले आहेत. श्रीकृष्ण माणसाच्या रूपात त्यांच्या शेजारी उभे आहेत, मग त्यांनी सूर्याला उपदेश कसा केला?

## श्लोक 5

*श्रीभगवानुवाच* बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन । तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥४.५॥

श्रीभगवान म्हणाले: हे अर्जुना, माझे आणि तुझेही अनेक जन्म होऊन गेले आहेत. हे परंतपा, ते सर्व मी जाणतो, पण तू जाणत नाहीस.

> दोघांचेही अनेक जन्म झाले आहेत. फरक इतकाच की श्रीकृष्णांना ते सर्व आठवतात.

## श्लोक 6

अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया ॥४.६॥

मी अजन्मा आणि अविनाशी स्वरूपाचा असूनही, सर्व प्राण्यांचा ईश्वर असूनही, आपल्या प्रकृतीला अधीन ठेवून आपल्या मायेने प्रकट होतो.

> श्रीकृष्णांचा जन्म आपल्यासारखा नाही. ते आपल्या इच्छेने रूप धारण करतात.

## श्लोक 7

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥४.७॥

हे भारता, जेव्हा जेव्हा धर्माला ग्लानी येते आणि अधर्म वाढतो, तेव्हा तेव्हा मी स्वतःला प्रकट करतो.

> हा सर्वांत प्रसिद्ध श्लोकांपैकी एक आहे. जेव्हा योग्य व्यवस्था मोडते, तेव्हा भगवंत प्रकट होतात.

## श्लोक 8

परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥४.८॥

सज्जनांच्या रक्षणासाठी, दुष्कर्म करणाऱ्यांच्या विनाशासाठी, आणि धर्माची नीट स्थापना करण्यासाठी, मी युगायुगात प्रकट होतो.

> श्रीकृष्ण आपल्या येण्याचे कारण सांगतात: रक्षण करणे, सुधारणे, आणि पुन्हा स्थापना करणे.

## श्लोक 9

जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः । त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥४.९॥

हे अर्जुना, जो माझा दिव्य जन्म आणि कर्म अशा प्रकारे तत्त्वतः जाणतो, तो देह सोडल्यावर पुन्हा जन्म घेत नाही, तो मलाच येऊन मिळतो.

> श्रीकृष्णांचा जन्म आणि कर्म खरोखर समजणे हाच मुक्तीचा एक मार्ग आहे.

## श्लोक 10

वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः । बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥४.१०॥

राग, भय आणि क्रोध यांपासून मुक्त, माझ्यात तन्मय, माझ्या आश्रयाला आलेले, ज्ञानरूपी तपाने पवित्र झालेले अनेक जण माझ्या स्वरूपाला प्राप्त झाले आहेत.

> पूर्वीही अनेक जण या मार्गावरून गेले आहेत. ते ज्ञानाद्वारे भगवंतांपर्यंत पोहोचले, असे श्रीकृष्ण सांगतात.

## श्लोक 11

ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् । मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥४.११॥

जे ज्या प्रकारे मला शरण येतात, त्यांना मी त्याच प्रकारे स्वीकारतो. हे पार्था, माणसे सर्व प्रकारे माझ्याच मार्गाचे अनुसरण करतात.

> प्रत्येक जण ज्या मार्गाने चालतो, त्याच मार्गावर भगवंत त्याला भेटतात. प्रत्येक वाट त्यांच्याकडेच जाते.

## श्लोक 12

काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः । क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥४.१२॥

कर्मांची सिद्धी इच्छिणारे लोक येथे देवतांची पूजा करतात, कारण मनुष्यलोकात कर्मापासून मिळणारी सिद्धी लवकर मिळते.

> अनेक लोक या जीवनात लवकर फळ मिळावे म्हणून प्रार्थना करतात, आणि असे फळ मिळतेही.

## श्लोक 13

चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः । तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥४.१३॥

गुण आणि कर्म यांच्या विभागणीनुसार चार वर्णांची निर्मिती मी केली आहे. तिचा कर्ता असूनही मला अकर्ता आणि अविनाशी जाण.

> चार वर्ण गुण आणि कर्मानुसार निर्माण केले गेले, असे श्रीकृष्ण सांगतात. तरीही ते स्वतः कर्मापासून अलिप्त आहेत.

## श्लोक 14

न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा । इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥४.१४॥

कर्मे मला लिप्त करत नाहीत, आणि मला कर्मफळाची इच्छाही नाही. जो मला असे जाणतो, तो कर्मांनी बांधला जात नाही.

> श्रीकृष्ण कामनेशिवाय कर्म करतात, म्हणून कर्म त्यांना बांधत नाही. हे जाणणे आपल्यालाही मुक्त करते.

## श्लोक 15

एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः । कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥४.१५॥

हे जाणूनच प्राचीन मुमुक्षूंनीही कर्म केले. म्हणून पूर्वजांनी फार पूर्वी केले, तसेच तूही कर्मच कर.

> पूर्वी मुक्ती इच्छिणाऱ्यांनी काम सोडले नाही. अर्जुनानेही त्यांचेच अनुसरण करावे.

## श्लोक 16

किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः । तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥४.१६॥

कर्म काय आणि अकर्म काय, याविषयी ज्ञानी लोकही गोंधळतात. ते कर्म मी तुला समजावून सांगेन, जे जाणून तू अशुभातून मुक्त होशील.

> हा कठीण प्रश्न आहे हे श्रीकृष्ण मान्य करतात, आणि स्पष्ट उत्तर देण्याचे वचन देतात.

## श्लोक 17

कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः । अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥४.१७॥

कर्म काय हे समजून घेतले पाहिजे, विकर्म काय हेही समजून घेतले पाहिजे, आणि अकर्म काय हेही समजून घेतले पाहिजे. कर्माची गती फार गहन आहे.

> तीन गोष्टी समजून घ्यायच्या आहेत: योग्य कर्म, चुकीचे कर्म, आणि अकर्म.

## श्लोक 18

कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥४.१८॥

जो कर्मात अकर्म पाहतो, आणि अकर्मात कर्म पाहतो, तो माणसांमध्ये बुद्धिमान आहे. तो योगी आहे, आणि सर्व कर्मे करणारा आहे.

> शरीर काम करत असतानाही शांत आत्मा कर्ता नसतो, आणि निष्क्रियताही एक कर्म असू शकते, हे ज्ञानी पाहतात.

## श्लोक 19

यस्य सर्वे समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः । ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥४.१९॥

ज्याचे सर्व उद्योग कामना आणि संकल्प यांपासून मुक्त आहेत, आणि ज्याची कर्मे ज्ञानाच्या अग्नीत जळून गेली आहेत, त्याला ज्ञानी लोक पंडित म्हणतात.

> जेव्हा काम लालसेशिवाय होते, तेव्हा ज्ञान त्याचे बंधन जाळून टाकते.

## श्लोक 20

त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः । कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किंचित्करोति सः ॥४.२०॥

कर्मफळाची आसक्ती सोडून, नेहमी तृप्त आणि कोणावरही अवलंबून न राहणारा माणूस, कर्मात पूर्णपणे गुंतलेला असूनही, खरे तर काहीच करत नाही.

> असा माणूस बाहेरून कामात असतो, पण आतून मुक्त असतो, जणू तो काही करतच नाही.

## श्लोक 21

निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः । शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥४.२१॥

आशा नसलेला, मन आणि इंद्रिये ताब्यात ठेवणारा, सर्व संग्रहाचा त्याग केलेला माणूस, केवळ शरीराने कर्म करत असताना पापाला प्राप्त होत नाही.

> जेव्हा मन लोभ आणि मालकीच्या भावनेपासून मुक्त असते, तेव्हा साधे शारीरिक काम कोणताही डाग सोडत नाही.

## श्लोक 22

यदृच्छालाभसंतुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः । समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥४.२२॥

आपोआप जे मिळेल त्यात संतुष्ट, सुखदुःखासारख्या द्वंद्वांच्या पलीकडे गेलेला, मत्सर नसलेला, आणि यशापयशात सम राहणारा माणूस, कर्म करूनही बांधला जात नाही.

> असा माणूस आयुष्य जसे येईल तसे स्वीकारतो. लाभ आणि हानी त्याला डळमळीत करत नाहीत.

## श्लोक 23

गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः । यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥४.२३॥

जो आसक्तीरहित आणि मुक्त आहे, ज्याचे मन ज्ञानात स्थिर आहे, आणि जो यज्ञासाठी कर्म करतो, त्याची सर्व कर्मे विलीन होतात.

> मुक्त माणसाने यज्ञाच्या भावनेने केलेले काम त्याला बांधण्यासाठी मागे काहीच ठेवत नाही.

## श्लोक 24

ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥४.२४॥

अर्पण ब्रह्म आहे, हवी ब्रह्म आहे, ब्रह्मरूपी अग्नीत ब्रह्माकडूनच आहुती दिली जाते. जो प्रत्येक कर्मात ब्रह्म पाहतो, तो ब्रह्मालाच प्राप्त होतो.

> हा प्रसिद्ध श्लोक अनेकदा जेवणापूर्वी म्हटला जातो. अर्पणातील प्रत्येक गोष्ट दिव्य रूपात पाहिली आहे.

## श्लोक 25

दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते । ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥४.२५॥

काही योगी देवांसाठीच यज्ञ करतात. इतर लोक ब्रह्मरूपी अग्नीत यज्ञालाच यज्ञाद्वारे अर्पण करतात.

> लोक पाळत असलेल्या निरनिराळ्या यज्ञांची यादी श्रीकृष्ण सांगू लागतात.

## श्लोक 26

श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति । शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥४.२६॥

काही जण श्रोत्र आदी इंद्रियांना संयमरूपी अग्नीत अर्पण करतात. इतर जण शब्द आदी विषयांना इंद्रियरूपी अग्नीत अर्पण करतात.

> काही जण इंद्रियांना आवरतात. इतर जण इंद्रियांना विषयांशी भेटू देतात, पण अर्पणाच्या भावनेने.

## श्लोक 27

सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे । आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥४.२७॥

इतर काही जण इंद्रियांची आणि प्राणांची सर्व कर्मे ज्ञानाने प्रज्वलित झालेल्या आत्मसंयमरूपी योगाच्या अग्नीत अर्पण करतात.

> येथे अर्पण आतले आहे: शिस्तबद्ध मनात सर्व हालचाल अर्पण केली जाते.

## श्लोक 28

द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे । स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥४.२८॥

काही जण द्रव्याचा यज्ञ करतात, काही तपाचा, काही योगाचा, आणि कडक व्रते पाळणारे इतर यती स्वाध्याय आणि ज्ञानाचा यज्ञ करतात.

> दान, तप, साधना आणि अध्ययन, हे सर्व यज्ञाचे प्रकार असू शकतात.

## श्लोक 29

अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे । प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥४.२९॥

प्राणायामात रमलेले इतर काही जण अपानात प्राणाला आणि प्राणात अपानाला अर्पण करतात, आणि प्राण व अपान यांची गती रोखतात.

> श्वासावरील नियंत्रणालाही एक प्रकारचा यज्ञ म्हटले आहे.

## श्लोक 30

अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति । सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥४.३०॥

इतर काही जण नियमित आहार घेत प्राणांना प्राणांत अर्पण करतात. हे सर्वजण यज्ञ जाणणारे आहेत, आणि यज्ञाने त्यांची पापे नष्ट झाली आहेत.

> आहारातील संयमही एक अर्पण असू शकते. प्रत्येक प्रकारचा यज्ञ तो करणाऱ्याला पवित्र करतो.

## श्लोक 31

यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् । नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥४.३१॥

यज्ञातून उरलेल्या अमृताचे सेवन करणारे सनातन ब्रह्माला प्राप्त होतात. हे कुरुश्रेष्ठा, यज्ञ न करणाऱ्याला हा लोकही नाही, तर परलोक कुठून मिळणार?

> अर्पणाच्या भावनेशिवाय येथील जीवनही बिघडते, आणि त्यापलीकडचेही.

## श्लोक 32

एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे । कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥४.३२॥

अशा प्रकारे अनेक प्रकारचे यज्ञ वेदांच्या मुखात विस्ताराने सांगितले आहेत. ते सर्व कर्मापासून निर्माण होतात हे जाण. असे जाणून तू मुक्त होशील.

> प्रत्येक यज्ञात कर्म आहे. हे समजणे हेच मुक्त करणारे आहे.

## श्लोक 33

श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप । सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥४.३३॥

हे परंतपा, द्रव्यमय यज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञ श्रेष्ठ आहे. हे पार्था, सर्व कर्मे पूर्णपणे ज्ञानातच समाप्त होतात.

> सर्व अर्पणांमध्ये ज्ञान सर्वोच्च आहे. शेवटी सर्व कर्म त्याच्यापर्यंतच पोहोचते.

## श्लोक 34

तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया । उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥४.३४॥

ते ज्ञान नमस्कार करून, प्रश्न विचारून, आणि सेवा करून जाणून घे. तत्त्व पाहिलेले ज्ञानी तुला ज्ञानाचा उपदेश करतील.

> ज्ञान खऱ्या गुरूकडून नम्रता, प्रामाणिक प्रश्न आणि सेवा यांच्या साहाय्याने शिकले जाते.

## श्लोक 35

यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव । येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥४.३५॥

हे पांडवा, ते ज्ञान जाणल्यावर तू पुन्हा असा मोहात पडणार नाहीस, आणि त्यामुळे तू सर्व प्राण्यांना कोणताही अपवाद न करता आपल्यात आणि मग माझ्यात पाहशील.

> या ज्ञानाने अर्जुनाचा गोंधळ परत येणार नाही. ते सर्व जीवन एकच पाहतील.

## श्लोक 36

अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः । सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि ॥४.३६॥

जरी तू सर्व पापी लोकांपेक्षाही अधिक पाप करणारा असलास, तरी ज्ञानरूपी नावेनेच सर्व पाप पार करून जाशील.

> कोणीही आशेच्या पलीकडे नाही. ज्ञान कोणालाही पार नेऊ शकते.

## श्लोक 37

यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥४.३७॥

हे अर्जुना, जसा पेटलेला अग्नी लाकडांची राख करतो, तसाच ज्ञानरूपी अग्नी सर्व कर्मांची राख करतो.

> ज्ञान आपल्यावरील भूतकाळातील कर्मांची पकड जाळून टाकते.

## श्लोक 38

न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते । तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥४.३८॥

या जगात ज्ञानासारखे पवित्र करणारे खरोखर काहीही नाही. योगात सिद्ध झालेला माणूस योग्य वेळी ते आपल्या आतच प्राप्त करतो.

> ज्ञानासारखे काहीच शुद्ध करत नाही, आणि ते स्थिर साधनेने आतूनच येते.

## श्लोक 39

श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः । ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥४.३९॥

श्रद्धावान, त्यातच रमलेला, आणि इंद्रिये ताब्यात ठेवणारा माणूस ज्ञान मिळवतो. ज्ञान मिळाल्यावर तो लवकरच परम शांतीला प्राप्त होतो.

> श्रद्धा, निष्ठा आणि संयम ज्ञानापर्यंत नेतात, आणि ज्ञान शांतीपर्यंत.

## श्लोक 40

अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति । नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ॥४.४०॥

पण अज्ञानी, श्रद्धाहीन आणि संशयाने भरलेला माणूस नष्ट होतो. संशय घेणाऱ्याला हा लोक नाही, परलोक नाही, आणि सुखही नाही.

> जो संशय कधीच शांत होत नाही, तो माणसाला कुठेच स्थिर होऊ देत नाही.

## श्लोक 41

योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम् । आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनंजय ॥४.४१॥

हे धनंजया, ज्याने योगाद्वारे कर्मांचा त्याग केला आहे, ज्याचे संशय ज्ञानाने छेदले गेले आहेत, आणि जो आत्मवान आहे, त्याला कर्मे बांधत नाहीत.

> योग आणि ज्ञान मिळून माणसाला कर्म करत असतानाही मुक्त ठेवतात.

## श्लोक 42

तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः । छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥४.४२॥

म्हणून हे भारता, अज्ञानातून निर्माण झालेला, हृदयात असलेला हा आपला संशय ज्ञानरूपी तलवारीने छेदून योगाचा आश्रय घे. ऊठ.

> अर्जुनाने आपला संशय छेदून उठावे, अशा हाकेने अध्याय संपतो.

## Outro

येथे भगवद्गीतेचा ज्ञानकर्मसंन्यासयोग नावाचा चौथा अध्याय, म्हणजे ज्ञान आणि कर्मत्यागाचा योग, संपूर्ण होतो. पाचव्या अध्यायात अर्जुन विचारतात की कर्माचा त्याग आणि कर्म करणे यांपैकी काय श्रेष्ठ, आणि श्रीकृष्ण उत्तर देतात. धार्मिक स्टुडिओकडून.

Keep going