अध्याय 5: कर्मसंन्यासयोग | Bhagavad Gita Chapter 5 | Marathi Audiobook
Episode 5 of 10 in भगवद्गीता श्राव्य पुस्तक | Bhagavad Gita Audiobook in Marathi.
Narrated with an AI voice.
- Reading time
- 7 min
- Listening time
- 14 min
- By
- DharmikStudio Originals
- Narration
- AI voice
Read along
# भगवद्गीता श्राव्य पुस्तक, अध्याय 5: कर्मसंन्यासयोग
## Intro
भगवद्गीता, पाचवा अध्याय: कर्मसंन्यासयोग. या अध्यायात अर्जुन विचारतात की कर्माचा त्याग श्रेष्ठ की कर्म करणे, आणि श्रीकृष्ण उत्तर देतात की दोन्ही मार्ग मुक्तीकडे नेतात, पण आसक्तीशिवाय कर्म करणे हा अधिक श्रेष्ठ मार्ग आहे. ते सर्व प्राण्यांना समान दृष्टीने पाहणाऱ्या ज्ञानी पुरुषाचे वर्णन करतात, ज्याला अंतरात अशी शांती मिळते की बाहेरचे काहीही तिला ढळवू शकत नाही. हा धार्मिक स्टुडिओचा अनुवाद आहे.
## श्लोक 1
*अर्जुन उवाच* संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि । यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥५.१॥
अर्जुन म्हणाले: हे कृष्णा, आपण कर्मांच्या त्यागाची प्रशंसा करता, आणि पुन्हा कर्मयोगाचीही. या दोघांपैकी जे एक श्रेष्ठ असेल, ते मला निश्चितपणे सांगा.
> अर्जुनांनी दोन्ही मार्गांची स्तुती ऐकली आहे, आणि आता त्यांना एक स्पष्ट उत्तर हवे आहे.
## श्लोक 2
*श्रीभगवानुवाच* संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ । तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥५.२॥
श्रीभगवान म्हणाले: कर्मसंन्यास आणि कर्मयोग हे दोन्ही परम कल्याण करणारे आहेत. पण या दोघांपैकी कर्मसंन्यासापेक्षा कर्मयोग श्रेष्ठ आहे.
> दोन्ही मार्ग मुक्तीकडे नेतात, पण श्रीकृष्ण आसक्तीशिवाय कर्म करणे श्रेष्ठ मानतात.
## श्लोक 3
ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति । निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥५.३॥
जो द्वेष करत नाही आणि कशाची इच्छा करत नाही, तो नित्य संन्यासी आहे असे जाण. हे महाबाहो, द्वंद्वांपासून मुक्त असलेला तो सहजपणे बंधनातून सुटतो.
> खरा त्याग अंतरीचा असतो. जो आवड आणि नावड यांपासून मुक्त आहे, तो आधीच संन्यासी आहे.
## श्लोक 4
सांख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः । एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ॥५.४॥
सांख्य आणि योग वेगवेगळे आहेत, असे अज्ञानी बालक म्हणतात, पंडित नव्हे. यांपैकी एकातही जो नीट स्थिर आहे, त्याला दोघांचेही फळ मिळते.
> ज्ञानाचा मार्ग आणि कर्माचा मार्ग एकमेकांचे विरोधी नाहीत. दोन्ही एकाच ध्येयाकडे नेतात.
## श्लोक 5
यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते । एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥५.५॥
सांख्यमार्गी ज्या स्थानाला पोहोचतात, तेथेच योगमार्गीही पोहोचतात. जो सांख्य आणि योग यांना एक पाहतो, तोच खरे पाहतो.
> दोन्ही मार्ग एकाच ठिकाणी पोहोचतात. हे पाहता येणे हीच खरी समज आहे.
## श्लोक 6
संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः । योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥५.६॥
पण हे महाबाहो, योगाशिवाय संन्यास साधणे कठीण आहे. योगयुक्त मुनी लवकरच ब्रह्माला प्राप्त होतो.
> निष्काम कर्माच्या अभ्यासाशिवाय कर्माचा त्याग कठीण आहे.
## श्लोक 7
योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः । सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥५.७॥
जो योगयुक्त आहे, ज्याचे अंतःकरण शुद्ध आहे, ज्याने स्वतःला जिंकले आहे, ज्याची इंद्रिये ताब्यात आहेत, आणि ज्याचा आत्मा सर्व प्राण्यांचा आत्मा झाला आहे, तो कर्म करीत असूनही लिप्त होत नाही.
> जो सर्व प्राण्यांमध्ये स्वतःला पाहतो, तो कर्म करूनही बांधला जात नाही.
## श्लोक 8
नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् । पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन् ॥५.८॥
तत्त्व जाणणाऱ्या योगयुक्त माणसाने असे मानावे की मी काहीच करत नाही, पाहताना, ऐकताना, स्पर्श करताना, वास घेताना, खाताना, चालताना, झोपताना आणि श्वास घेतानाही,
> कर्म शरीर आणि इंद्रिये करतात, खरा आत्मा नव्हे, हे ज्ञानी जाणतो.
## श्लोक 9
प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥५.९॥
बोलताना, सोडताना, घेताना, डोळे उघडताना आणि मिटतानाही. इंद्रियेच आपापल्या विषयांमध्ये वावरत आहेत, हे तो दृढपणे धरून ठेवतो.
> शरीराचे प्रत्येक काम म्हणजे इंद्रियांचा विषयांशी संबंध. आत्मा फक्त साक्षी असतो.
## श्लोक 10
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥५.१०॥
जो सर्व कर्मे ब्रह्माला अर्पण करून, आसक्ती सोडून कर्म करतो, त्याला पाप तसे चिकटत नाही, जसे कमळाच्या पानाला पाणी.
> पाण्यातील कमळाच्या पानाप्रमाणे, आसक्तीशिवाय कर्म करणारा अलिप्त राहतो.
## श्लोक 11
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि । योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥५.११॥
योगी शरीराने, मनाने, बुद्धीने आणि केवळ इंद्रियांनीही, आसक्ती सोडून आत्मशुद्धीसाठी कर्म करतात.
> योगी आपल्या प्रत्येक शक्तीने कर्म करतो, पण लाभासाठी नव्हे, शुद्ध होण्यासाठी.
## श्लोक 12
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् । अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥५.१२॥
योगयुक्त माणूस कर्मफळाचा त्याग करून स्थिर शांती मिळवतो. जो योगयुक्त नाही, तो इच्छेच्या ओढीने फळात आसक्त होतो आणि बांधला जातो.
> फळ सोडल्याने शांती मिळते. फळाला चिकटल्याने बंधन येते.
## श्लोक 13
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी । नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥५.१३॥
मनाने सर्व कर्मांचा त्याग करून, संयमी देहधारी नऊ दारांच्या नगरात सुखाने राहतो, स्वतः काही करत नाही आणि करवतही नाही.
> शरीर हे नऊ दारांचे नगर आहे. आत्मा त्यात शांतपणे राहतो, आपल्या कर्मांपासून अलिप्त.
## श्लोक 14
न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः । न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥५.१४॥
प्रभू जगासाठी कर्तेपण निर्माण करत नाहीत, कर्मेही नाहीत, आणि कर्म व फळ यांचा संयोगही नाही. हे सर्व स्वभावानेच चालते.
> कर्म आणि त्याचे फळ प्रकृतीतूनच घडतात, कोणत्या शासकाच्या हातून नव्हे.
## श्लोक 15
नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः । अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥५.१५॥
सर्वव्यापी प्रभू कुणाचे पाप घेत नाहीत, आणि कुणाचे पुण्यही घेत नाहीत. ज्ञान अज्ञानाने झाकलेले आहे, म्हणून प्राणी मोहात पडतात.
> प्रभू आपल्या कर्मांचा हिशेब ठेवत नाहीत. गोंधळ अज्ञानातून येतो.
## श्लोक 16
ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः । तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥५.१६॥
पण ज्यांचे ते अज्ञान आत्मज्ञानाने नष्ट झाले आहे, त्यांचे ज्ञान सूर्यासारखे त्या परम तत्त्वाला प्रकाशित करते.
> अज्ञान नाहीसे झाल्यावर ज्ञान सूर्यासारखे उजळते, आणि परम सत्य दाखवते.
## श्लोक 17
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः । गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥५.१७॥
ज्यांची बुद्धी त्यातच आहे, ज्यांचे मन त्यातच आहे, ज्यांची निष्ठा त्यातच आहे, आणि ज्यांचे परम ध्येय तेच आहे, ज्ञानाने ज्यांचे दोष धुतले गेले आहेत, ते जेथून परत यावे लागत नाही तेथे जातात.
> जे पूर्णपणे परम तत्त्वात रमले आहेत, ते जन्माच्या चक्रातून मुक्त होतात.
## श्लोक 18
विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥५.१८॥
ज्ञानी लोक विद्या आणि विनय यांनी युक्त ब्राह्मण, गाय, हत्ती, कुत्रा, आणि कुत्र्याचे मांस खाणारा, या सर्वांकडे समान दृष्टीने पाहतात.
> ज्ञानी प्रत्येक प्राण्यात एकच आत्मा पाहतात, जग त्याला उच्च मानो वा नीच.
## श्लोक 19
इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः । निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥५.१९॥
ज्यांचे मन समतेत स्थिर आहे, त्यांनी येथेच, याच जीवनात, संसार जिंकला. ब्रह्म निर्दोष आणि सम आहे, म्हणून ते ब्रह्मात स्थिर आहेत.
> सम मन याच जीवनात मुक्ती देते, कारण ब्रह्म स्वतःच सम आहे.
## श्लोक 20
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् । स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः ॥५.२०॥
प्रिय मिळाल्यावर हर्षून जाऊ नये, आणि अप्रिय मिळाल्यावर अस्वस्थ होऊ नये. स्थिरबुद्धी, मोहरहित, ब्रह्म जाणणारा पुरुष ब्रह्मात स्थिर असतो.
> ब्रह्म जाणणारा सुखात आणि दुःखात सारखाच राहतो.
## श्लोक 21
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत् सुखम् । स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥५.२१॥
ज्याचे मन बाहेरच्या विषयांत आसक्त नाही, त्याला आत्म्यात असलेले सुख मिळते. योगाने ब्रह्माशी जोडलेला तो अक्षय सुख अनुभवतो.
> अंतरात मिळणारा आनंद बाहेरच्या जगावर अवलंबून नसतो, म्हणून तो कधी संपत नाही.
## श्लोक 22
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते । आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥५.२२॥
विषयांच्या स्पर्शातून जे भोग जन्मतात, ते दुःखाचेच कारण आहेत. हे कौंतेया, त्यांना आदी आणि अंत असतो. ज्ञानी त्यांच्यात रमत नाही.
> इंद्रियांची सुखे सुरू होतात आणि संपतात, आणि त्यांचा शेवट दुःख देतो.
## श्लोक 23
शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् । कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥५.२३॥
जो माणूस येथेच, देह सुटण्यापूर्वी, काम आणि क्रोध यांतून उठणारा वेग सहन करू शकतो, तोच योगी, आणि तोच सुखी.
> याच जीवनात काम आणि क्रोध जिंकणे ही योग्याची ओळख आहे, आणि सुखाची किल्ली आहे.
## श्लोक 24
योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः । स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥५.२४॥
ज्याचे सुख अंतरात आहे, ज्याचा आनंद अंतरात आहे, आणि ज्याचा प्रकाशही अंतरात आहे, तो योगी ब्रह्मरूप होऊन ब्रह्मनिर्वाण प्राप्त करतो.
> जेव्हा आनंद आणि प्रकाश अंतरातून येतात, तेव्हा ब्रह्माची शांती मिळते.
## श्लोक 25
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः । छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥५.२५॥
ज्यांचे दोष क्षीण झाले आहेत, ज्यांचे संशय छेदले गेले आहेत, जे संयमी आहेत, आणि जे सर्व प्राण्यांच्या हितात रमतात, ते ऋषी ब्रह्मनिर्वाण प्राप्त करतात.
> पावित्र्य, स्पष्टता, संयम आणि सर्वांच्या कल्याणाची काळजी त्या शांतीकडे नेतात.
## श्लोक 26
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् । अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥५.२६॥
जे काम आणि क्रोध यांपासून मुक्त आहेत, ज्यांचे चित्त ताब्यात आहे, आणि ज्यांनी आत्म्याला जाणले आहे, त्या प्रयत्नशील साधकांसाठी ब्रह्मनिर्वाण सर्व बाजूंनी जवळच आहे.
> आत्म्याला जाणणाऱ्या संयमी माणसासाठी मुक्ती येथेही जवळ आहे, आणि पुढेही.
## श्लोक 27
स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः । प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥५.२७॥
बाहेरचे विषय बाहेरच ठेवून, दृष्टी भुवयांच्या मध्ये स्थिर करून, नाकपुड्यांच्या आत चालणारे प्राण आणि अपान सम करून,
> श्रीकृष्ण ध्यानाचे वर्णन सुरू करतात: बाहेरच्या गोष्टींपासून दूर व्हा, आणि श्वास शांत करा.
## श्लोक 28
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः । विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥५.२८॥
ज्याने इंद्रिये, मन आणि बुद्धी ताब्यात ठेवली आहेत, ज्याचे ध्येय मोक्ष आहे, आणि जो इच्छा, भय आणि क्रोध यांपासून मुक्त आहे, तो मुनी सदा मुक्तच आहे.
> या अभ्यासाने जो इच्छा, भय आणि क्रोध यांतून सुटला, तो खरोखर मुक्त आहे.
## श्लोक 29
भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् । सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥५.२९॥
मला यज्ञांचा आणि तपांचा भोक्ता, सर्व लोकांचा महान ईश्वर, आणि सर्व प्राण्यांचा सुहृद जाणून माणूस शांती प्राप्त करतो.
> श्रीकृष्ण सर्वांचे मित्र आहेत, असे सांगून अध्याय संपतो. हे जाणल्याने शांती मिळते.
## Outro
येथे भगवद्गीतेचा कर्मसंन्यासयोग नावाचा पाचवा अध्याय, म्हणजे कर्मत्यागाचा योग, संपूर्ण होतो. सहाव्या अध्यायात श्रीकृष्ण ध्यानाला कसे बसावे आणि चंचल मन कसे ताब्यात आणावे, हे शिकवतात. धार्मिक स्टुडिओकडून.
Keep going
- Listen: अध्याय 5: कर्मसंन्यासयोग | Bhagavad Gita Chapter 5 | Marathi Audiobook
- Previous: अध्याय 4: ज्ञानकर्मसंन्यासयोग | Bhagavad Gita Chapter 4 | Marathi Audiobook
- Next: अध्याय 6: ध्यानयोग | Bhagavad Gita Chapter 6 | Marathi Audiobook
- All episodes of भगवद्गीता श्राव्य पुस्तक | Bhagavad Gita Audiobook in Marathi