अध्याय 7: ज्ञानविज्ञानयोग | Bhagavad Gita Chapter 7 | Marathi Audiobook

Episode 7 of 10 in भगवद्गीता श्राव्य पुस्तक | Bhagavad Gita Audiobook in Marathi.

Narrated with an AI voice.

Reading time
7 min
Listening time
14 min
By
DharmikStudio Originals
Narration
AI voice

Read along

# भगवद्गीता श्राव्य पुस्तक, अध्याय 7: ज्ञानविज्ञानयोग

## Intro

भगवद्गीता, सातवा अध्याय: ज्ञानविज्ञानयोग. या अध्यायात श्रीकृष्ण आपल्या अपरा आणि परा प्रकृतीचे वर्णन करतात, आणि सांगतात की सारे जग ओवून ठेवणाऱ्या धाग्याप्रमाणे ते प्रत्येक गोष्टीत आहेत. फार थोडे लोक त्यांना का ओळखतात हे ते समजावतात, त्यांना शरण येणाऱ्या चार प्रकारच्या लोकांचा उल्लेख करतात, आणि म्हणतात की सर्व काही तेच आहेत हे जाणणारा ज्ञानी अतिशय दुर्लभ आहे. हा धार्मिक स्टुडिओचा अनुवाद आहे.

## श्लोक 1

*श्रीभगवानुवाच* मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः । असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥७.१॥

श्रीभगवान म्हणाले: हे पार्था, माझ्यावर मन ठेवून, माझा आश्रय घेऊन योगाचा अभ्यास करताना तू मला निःसंशयपणे आणि पूर्णपणे कसे जाणशील, ते ऐक.

> श्रीकृष्ण एक नवा उपदेश सुरू करतात: त्यांना पूर्णपणे कसे जाणावे.

## श्लोक 2

ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः । यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥७.२॥

मी तुला हे ज्ञान विज्ञानासह संपूर्णपणे सांगेन, जे जाणल्यावर येथे आणखी काहीही जाणण्याजोगे उरत नाही.

> ते ज्ञान आणि त्याचा अनुभव, दोन्ही देण्याचे वचन देतात, ज्यानंतर काहीच बाकी राहत नाही.

## श्लोक 3

मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये । यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः ॥७.३॥

हजारो माणसांमध्ये एखादाच सिद्धीसाठी प्रयत्न करतो. आणि प्रयत्न करणाऱ्या सिद्धांमध्येही एखादाच मला तत्त्वतः जाणतो.

> साधकांमध्येही त्यांना खऱ्या अर्थाने जाणणारे दुर्लभ आहेत, असे श्रीकृष्ण म्हणतात.

## श्लोक 4

भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च । अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥७.४॥

पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वायू, आकाश, मन, बुद्धी आणि अहंकार, अशी ही माझी आठ प्रकारांत विभागलेली प्रकृती आहे.

> ही आठ तत्त्वे मनासह संपूर्ण भौतिक जग घडवतात.

## श्लोक 5

अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् । जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥७.५॥

ही माझी अपरा प्रकृती आहे. हे महाबाहो, हिच्याहून वेगळी अशी माझी परा प्रकृती जाण, जी जीवरूप आहे आणि जिच्यामुळे हे जग धारण केले जाते.

> जड प्रकृतीच्या पलीकडे एक उच्च प्रकृती आहे, ते चेतन तत्त्व जे जगाला टिकवून ठेवते.

## श्लोक 6

एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय । अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ॥७.६॥

सर्व प्राणी या दोन प्रकृतींपासूनच उत्पन्न होतात हे समजून घे. मीच संपूर्ण जगाची उत्पत्ती आहे आणि प्रलयही.

> सर्व काही या दोन प्रकृतींतून, म्हणजे श्रीकृष्णांपासून, उत्पन्न होते आणि त्यांच्यातच परत जाते.

## श्लोक 7

मत्तः परतरं नान्यत्किंचिदस्ति धनंजय । मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥७.७॥

हे धनंजया, माझ्याहून श्रेष्ठ दुसरे काहीही नाही. धाग्यात मणी ओवावेत तसे हे सर्व माझ्यात ओवलेले आहे.

> सर्व गोष्टींना एकत्र बांधून ठेवणारा अदृश्य धागा श्रीकृष्ण आहेत.

## श्लोक 8

रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः । प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु ॥७.८॥

हे कौंतेया, पाण्यातील रस मी आहे, चंद्र आणि सूर्य यांतील प्रकाश मी आहे, सर्व वेदांतील ओंकार, आकाशातील शब्द आणि माणसांतील पुरुषार्थ मी आहे.

> श्रीकृष्ण प्रत्येक गोष्टीचे सार सांगू लागतात, आणि ते सार आपणच आहोत असे म्हणतात.

## श्लोक 9

पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ । जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु ॥७.९॥

पृथ्वीतील पवित्र गंध मी आहे आणि अग्नीतील तेज मी आहे. सर्व प्राण्यांतील जीवन मी आहे आणि तपस्व्यांतील तप मी आहे.

> प्रत्येक गोष्टीतील सर्वोत्तम गुण म्हणजे त्यांचीच उपस्थिती.

## श्लोक 10

बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् । बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥७.१०॥

हे पार्था, मला सर्व प्राण्यांचे सनातन बीज जाण. बुद्धिमानांची बुद्धी आणि तेजस्व्यांचे तेज मी आहे.

> ज्यातून सारे जीवन उगवते ते बीज तेच आहेत, आणि गुणवानांचे तेजही तेच आहेत.

## श्लोक 11

बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम् । धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ॥७.११॥

हे भरतश्रेष्ठा, बलवानांमधील काम आणि राग यांनी रहित असे बळ मी आहे, आणि प्राण्यांमधील धर्माला अनुकूल असा काम मी आहे.

> बळ आणि इच्छा नाकारलेल्या नाहीत. त्या शुद्ध आणि धर्माला अनुकूल असतील तर त्या श्रीकृष्णच आहेत.

## श्लोक 12

ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये । मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ॥७.१२॥

जे जे सात्त्विक, राजस आणि तामस भाव आहेत, ते माझ्यापासूनच उत्पन्न झाले आहेत असे जाण. पण मी त्यांच्यात नाही, ते माझ्यात आहेत.

> तिन्ही गुण श्रीकृष्णांपासून उत्पन्न होतात, पण श्रीकृष्ण त्यांनी बांधलेले नाहीत.

## श्लोक 13

त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् । मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ॥७.१३॥

या तीन गुणांनी बनलेल्या भावांनी मोहित झालेले हे सारे जग, त्यांच्या पलीकडे असलेल्या अविनाशी अशा मला ओळखत नाही.

> गुणांमध्ये गुंतलेले लोक त्यांच्या पलीकडचे सत्य पाहू शकत नाहीत.

## श्लोक 14

दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥७.१४॥

माझी ही त्रिगुणमयी दैवी माया तरून जाण्यास कठीण आहे. पण जे केवळ मलाच शरण येतात, ते ही माया तरून जातात.

> मायेची शक्ती प्रबळ आहे, पण श्रीकृष्णांना शरण जाणे तिच्या पलीकडे नेते.

## श्लोक 15

न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः । माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः ॥७.१५॥

दुष्कर्म करणारे, मूढ आणि अधम माणसे मला शरण येत नाहीत. मायेने त्यांचे ज्ञान हिरावून घेतले आहे, आणि त्यांनी आसुरी भावाचा आश्रय घेतला आहे.

> ज्यांची समज माया आणि वाईट कर्मांनी झाकली गेली आहे, ते त्यांच्याकडे वळत नाहीत.

## श्लोक 16

चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन । आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥७.१६॥

हे भरतश्रेष्ठा अर्जुना, चार प्रकारचे पुण्यवान लोक मला भजतात: आर्त, जिज्ञासू, अर्थार्थी आणि ज्ञानी.

> लोक वेगवेगळ्या कारणांनी ईश्वराकडे येतात, आणि श्रीकृष्ण त्या सर्वांना पुण्यवान म्हणतात.

## श्लोक 17

तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते । प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ॥७.१७॥

त्यांच्यामध्ये नित्य माझ्याशी जोडलेला आणि एकावरच भक्ती असलेला ज्ञानी श्रेष्ठ आहे. कारण ज्ञान्याला मी अत्यंत प्रिय आहे, आणि तो मला प्रिय आहे.

> जो स्थिर ज्ञानाने ईश्वरावर केवळ ईश्वरासाठीच प्रेम करतो, तो सर्वांत जवळचा आहे.

## श्लोक 18

उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् । आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ॥७.१८॥

हे सर्वच उदार आहेत, पण ज्ञानी तर माझा आत्माच आहे असे माझे मत आहे. कारण स्थिर मनाने तो मलाच सर्वोत्तम गती मानून राहतो.

> प्रत्येक साधकाचा आदर आहे, पण ज्ञानी श्रीकृष्णांशी एकरूप होतो.

## श्लोक 19

बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥७.१९॥

अनेक जन्मांच्या शेवटी, सर्व काही वासुदेवच आहे हे जाणून ज्ञानी मला शरण येतो. असा महात्मा अतिशय दुर्लभ आहे.

> प्रत्येक गोष्टीत ईश्वर पाहणे दीर्घ प्रवासानंतर येते, आणि ते दुर्लभ आहे.

## श्लोक 20

कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः । तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥७.२०॥

निरनिराळ्या कामनांनी ज्यांचे ज्ञान हिरावले आहे, ते आपल्या स्वभावाने प्रेरित होऊन, निरनिराळे नियम पाळत इतर देवतांना शरण जातात.

> वेगवेगळ्या इच्छा लोकांना वेगवेगळ्या उपासनेकडे नेतात.

## श्लोक 21

यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति । तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥७.२१॥

जो जो भक्त ज्या ज्या रूपाची श्रद्धेने पूजा करू इच्छितो, त्या त्या भक्ताची तीच श्रद्धा मी अचल करतो.

> श्रीकृष्ण प्रत्येक प्रामाणिक श्रद्धेचा आदर करतात आणि ती दृढ करतात.

## श्लोक 22

स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते । लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान् ॥७.२२॥

त्या श्रद्धेने युक्त होऊन तो त्या रूपाची आराधना करतो, आणि त्यातून आपल्या कामना प्राप्त करतो. पण त्या कामना मीच पुरवलेल्या असतात.

> कोणत्याही रूपाची पूजा असो, फळ खरे तर श्रीकृष्णांकडूनच येते.

## श्लोक 23

अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् । देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ॥७.२३॥

पण त्या अल्पबुद्धी लोकांना मिळणारे फळ नाशवंत असते. देवतांची पूजा करणारे देवतांकडे जातात, आणि माझे भक्त माझ्याकडे येतात.

> मर्यादित इच्छांसाठी केलेली पूजा मर्यादित फळ देते. श्रीकृष्णांची भक्ती श्रीकृष्णांपर्यंत नेते.

## श्लोक 24

अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः । परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥७.२४॥

माझा अविनाशी आणि सर्वोत्तम परम भाव न जाणणारे बुद्धिहीन लोक, मी अव्यक्त असूनही मला व्यक्त रूपात आलेला मानतात.

> काही लोक फक्त दिसणारे रूप पाहतात आणि त्यामागचे अनंत सत्य पाहू शकत नाहीत.

## श्लोक 25

नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः । मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥७.२५॥

माझ्या योगमायेने झाकलेला मी सर्वांना प्रकट होत नाही. हे मूढ जग मला, अजन्मा आणि अविनाशी अशा मला, जाणत नाही.

> श्रीकृष्णांची स्वतःची योगमाया त्यांचे खरे स्वरूप लपवून ठेवते.

## श्लोक 26

वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन । भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन ॥७.२६॥

हे अर्जुना, होऊन गेलेले, आता असलेले आणि पुढे होणारे सर्व प्राणी मी जाणतो. पण मला कोणीही जाणत नाही.

> श्रीकृष्ण तिन्ही काळ जाणतात, पण सामान्य साधनांनी त्यांना कोणीही पूर्णपणे जाणू शकत नाही.

## श्लोक 27

इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत । सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप ॥७.२७॥

हे भारता, हे परंतपा, इच्छा आणि द्वेष यांतून निर्माण होणाऱ्या द्वंद्वांच्या मोहामुळे सर्व प्राणी जन्मापासूनच मोहात पडतात.

> आवड आणि नावड आयुष्याच्या सुरुवातीपासूनच आपल्या मनावर पडदा टाकतात.

## श्लोक 28

येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् । ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः ॥७.२८॥

पण ज्या पुण्यकर्मी लोकांचे पाप नष्ट झाले आहे, ते द्वंद्वांच्या मोहातून मुक्त होऊन दृढ निश्चयाने मला भजतात.

> वाईट कर्मे मागे पडली की मन भक्तीत स्वच्छ आणि स्थिर होते.

## श्लोक 29

जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये । ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम् ॥७.२९॥

जे माझा आश्रय घेऊन जरा आणि मरण यांपासून सुटण्याचा प्रयत्न करतात, ते ते ब्रह्म, संपूर्ण अध्यात्म आणि सर्व कर्म जाणतात.

> श्रीकृष्णांच्या आधाराने मुक्तीचा शोध घेतल्यास संपूर्ण समज मिळते.

## श्लोक 30

साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः । प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ॥७.३०॥

जे मला अधिभूत, अधिदैव आणि अधियज्ञ यांसह जाणतात, ते युक्तचित्त लोक प्रयाणकाळीही मला जाणतात.

> अध्याय नव्या शब्दांनी संपतो, ज्यांच्याबद्दल अर्जुन पुढच्या अध्यायात विचारतील.

## Outro

येथे भगवद्गीतेचा ज्ञानविज्ञानयोग नावाचा सातवा अध्याय, म्हणजे ज्ञान आणि अनुभवसिद्ध ज्ञानाचा योग, संपूर्ण होतो. आठव्या अध्यायात अर्जुन श्रीकृष्णांनी वापरलेल्या शब्दांचा अर्थ विचारतात, आणि श्रीकृष्ण अविनाशी ब्रह्म आणि अंतकाळ यांविषयी सांगतात. धार्मिक स्टुडिओकडून.

Keep going