अध्याय 9: राजविद्याराजगुह्ययोग | Bhagavad Gita Chapter 9 | Marathi Audiobook

Episode 9 of 10 in भगवद्गीता श्राव्य पुस्तक | Bhagavad Gita Audiobook in Marathi.

Narrated with an AI voice.

Reading time
8 min
Listening time
16 min
By
DharmikStudio Originals
Narration
AI voice

Read along

# भगवद्गीता श्राव्य पुस्तक, अध्याय 9: राजविद्याराजगुह्ययोग

## Intro

भगवद्गीता, नववा अध्याय: राजविद्याराजगुह्ययोग. या अध्यायात श्रीकृष्ण सर्वांत गुप्त ज्ञान प्रकट करतात: ते संपूर्ण जगात व्यापलेले आहेत, सर्व प्राण्यांना निर्माण करतात आणि पुन्हा स्वतःत सामावून घेतात, तरीही या सर्वांपासून अलिप्त राहतात. प्रेमाने अर्पण केलेले एक पान, फूल, फळ किंवा थोडेसे पाणीही ते स्वीकारतात, आणि त्यांच्या भक्ताचा कधीही नाश होत नाही, असे ते सांगतात. हा धार्मिक स्टुडिओचा अनुवाद आहे.

## श्लोक 1

*श्रीभगवानुवाच* इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे । ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥९.१॥

श्रीभगवान म्हणाले: तू दोष पाहत नाहीस, म्हणून आता मी तुला हे सर्वांत गुप्त ज्ञान, अनुभवासह, सांगतो. ते जाणून तू सर्व अशुभापासून मुक्त होशील.

> मत्सर नसलेल्या अर्जुनाला आपली सर्वांत खोल शिकवण देण्याचे वचन श्रीकृष्ण देतात.

## श्लोक 2

राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् । प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम् ॥९.२॥

ही राजविद्या आहे, राजगुह्य आहे, परम पवित्र आणि उत्तम आहे. हिचा प्रत्यक्ष अनुभव येतो, ही धर्माला धरून आहे, आचरणास अतिशय सोपी आणि अविनाशी आहे.

> हे ज्ञान सर्वोच्च आहे, तरीही आचरणास सोपे आहे आणि त्याचे फळ टिकणारे आहे.

## श्लोक 3

अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप । अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि ॥९.३॥

हे परंतपा, या धर्मावर श्रद्धा न ठेवणारी माणसे मला प्राप्त होत नाहीत, आणि मृत्यूने भरलेल्या संसाराच्या मार्गावर परत फिरत राहतात.

> श्रद्धेशिवाय माणूस जन्म आणि मृत्यूच्या चक्रात बांधलेला राहतो.

## श्लोक 4

मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना । मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥९.४॥

माझ्या अव्यक्त रूपाने हे संपूर्ण जग व्यापलेले आहे. सर्व प्राणी माझ्यात आहेत, पण मी त्यांच्यात नाही.

> ईश्वर सर्वत्र भरलेला आहे, तरीही कशानेही मर्यादित होत नाही.

## श्लोक 5

न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् । भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ॥९.५॥

आणि तरीही प्राणी माझ्यात नाहीत. माझे ईश्वरी योगसामर्थ्य पाहा! माझा आत्मा सर्व प्राण्यांचे पोषण करतो आणि त्यांना उत्पन्न करतो, तरीही त्यांच्यात राहत नाही.

> सर्वांना धारण करूनही आपण सर्वांपलीकडे आहोत, या रहस्याकडे श्रीकृष्ण निर्देश करतात.

## श्लोक 6

यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् । तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥९.६॥

जसा सर्वत्र संचार करणारा महान वायू नेहमी आकाशात असतो, तसेच सर्व प्राणी माझ्यात आहेत, असे समज.

> आकाशातील वायूसारखे सर्व प्राणी ईश्वरात वावरतात, पण त्याच्या स्वरूपाला स्पर्श करत नाहीत.

## श्लोक 7

सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् । कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम् ॥९.७॥

हे कौंतेया, कल्पाच्या शेवटी सर्व प्राणी माझ्या प्रकृतीत विलीन होतात. पुढच्या कल्पाच्या आरंभी मी त्यांना पुन्हा निर्माण करतो.

> सृष्टी आणि प्रलय ईश्वराच्या इच्छेने मोठ्या चक्रांत घडतात.

## श्लोक 8

प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः । भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात् ॥९.८॥

आपल्या प्रकृतीचा आधार घेऊन, प्रकृतीच्या अधीन असलेल्या या संपूर्ण प्राणिसमूहाला मी पुन्हा पुन्हा निर्माण करतो.

> प्राणी प्रकृतीच्या अधीन चालतात, आणि ईश्वर या प्रक्रियेचा अधिष्ठाता असतो.

## श्लोक 9

न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनंजय । उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु ॥९.९॥

हे धनंजया, ती कर्मे मला बांधत नाहीत, कारण त्या कर्मांत आसक्त न होता मी उदासीनासारखा राहतो.

> सृष्टी करूनही श्रीकृष्ण तिच्यात बांधले जात नाहीत, कारण त्यांना आसक्ती नाही.

## श्लोक 10

मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् । हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते ॥९.१०॥

हे कौंतेया, माझ्या अध्यक्षतेखाली प्रकृती चर आणि अचर यांसह सर्व जगाला जन्म देते. याच कारणाने हे जग चक्रासारखे फिरत राहते.

> सृष्टीचे काम प्रकृती करते, आणि ईश्वर तिचा साक्षी आणि नियंता असतो.

## श्लोक 11

अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् । परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥९.११॥

मानवी देह धारण केलेल्या मला मूढ लोक तुच्छ मानतात, कारण सर्व प्राण्यांचा महान ईश्वर हा माझा परम भाव ते जाणत नाहीत.

> केवळ मानवी रूप पाहून भ्रमित लोक त्यातील दिव्य स्वरूप ओळखत नाहीत.

## श्लोक 12

मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः । राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः ॥९.१२॥

त्यांच्या आशा व्यर्थ, कर्मे व्यर्थ, ज्ञान व्यर्थ, आणि त्यांचे चित्त भ्रमित असते. ते राक्षस आणि असुर यांच्या मोहात पाडणाऱ्या स्वभावाचा आश्रय घेतात.

> ईश्वराला नाकारणारे मोहाने भरलेल्या स्वभावामुळे भरकटतात.

## श्लोक 13

महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः । भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥९.१३॥

पण हे पार्था, दैवी प्रकृतीचा आश्रय घेतलेले महात्मे मला सर्व प्राण्यांचे अविनाशी आदिकारण जाणून, अनन्य मनाने माझे भजन करतात.

> महात्मे ईश्वराला सर्वांचे मूळ जाणून पूर्णपणे त्याच्याकडे वळतात.

## श्लोक 14

सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः । नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ॥९.१४॥

ते सतत माझे कीर्तन करत, दृढ निश्चयाने प्रयत्न करत, भक्तीने मला नमस्कार करत, नित्य युक्त होऊन माझी उपासना करतात.

> खरे भक्त सतत प्रेमाने ईश्वराचे गुणगान, प्रयत्न आणि वंदन करतात.

## श्लोक 15

ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते । एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ॥९.१५॥

दुसरे काही ज्ञानयज्ञाने पूजन करत, सर्वत्र मुख असलेल्या माझी उपासना करतात: कोणी एकरूपाने, कोणी वेगळेपणाने, तर कोणी अनेक प्रकारांनी.

> ईश्वरापर्यंत अनेक मार्गांनी पोहोचता येते: सर्वांशी एक मानून, वेगळा मानून, किंवा अनेक रूपांत.

## श्लोक 16

अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाहमहमौषधम् । मन्त्रोऽहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम् ॥९.१६॥

मीच क्रतू आहे, मीच यज्ञ आहे, पितरांना दिले जाणारे स्वधा मीच आहे, मीच औषधी आहे. मीच मंत्र आहे, मीच तूप आहे, मीच अग्नी आहे, आणि मीच आहुती आहे.

> उपासनेचा प्रत्येक भाग हे स्वतः ईश्वराचेच रूप आहे.

## श्लोक 17

पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः । वेद्यं पवित्रमोंकार ऋक्साम यजुरेव च ॥९.१७॥

मीच या जगाचा पिता, माता, धारण करणारा आणि पितामह आहे. मीच जाणण्याजोगा, पवित्र करणारा, ओंकार, आणि ऋग्वेद, सामवेद आणि यजुर्वेदही आहे.

> ईश्वरच सर्वांचे माता-पिता, आधार आणि वेदांसह सर्व ज्ञानाचा उगम आहे.

## श्लोक 18

गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् । प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम् ॥९.१८॥

मीच गती, भरण-पोषण करणारा, स्वामी, साक्षी, निवास, शरण आणि सुहृद आहे. मीच उत्पत्ती आणि प्रलय, आधार, निधान आणि अविनाशी बीज आहे.

> आरंभापासून अंतापर्यंत प्राण्याला जे जे लागते, ते सर्व श्रीकृष्णच आहेत.

## श्लोक 19

तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च । अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन ॥९.१९॥

मीच तापतो. मीच पाऊस अडवतो आणि पाडतो. हे अर्जुना, मीच अमृत आहे आणि मृत्यूही, सत् आणि असत् हेही मीच आहे.

> जगातील सर्व द्वंद्वे ईश्वराकडूनच येतात.

## श्लोक 20

त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा । यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते । ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोक- मश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान् ॥९.२०॥

तिन्ही वेद जाणणारे, सोमरस पिणारे आणि पापांपासून शुद्ध झालेले लोक यज्ञांनी माझे पूजन करून स्वर्गप्राप्तीची प्रार्थना करतात. ते पुण्याने इंद्रलोक मिळवून स्वर्गात देवांचे दिव्य भोग भोगतात.

> स्वर्गासाठी केलेला यज्ञ स्वर्गसुख नक्कीच देतो.

## श्लोक 21

ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं । क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति । एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना । गतागतं कामकामा लभन्ते ॥९.२१॥

ते त्या विशाल स्वर्गलोकाचा उपभोग घेऊन, पुण्य संपल्यावर मृत्युलोकात परत येतात. अशा प्रकारे तिन्ही वेदांचा धर्म पाळणारे, भोगांची इच्छा करणारे लोक पुन्हा पुन्हा येत-जात राहतात.

> पुण्याने मिळालेला स्वर्ग तात्पुरता आहे, त्यानंतर पुन्हा जन्म होतो.

## श्लोक 22

अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते । तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥९.२२॥

जे लोक अनन्य भावाने माझे चिंतन करत माझी उपासना करतात, त्या नित्य युक्त भक्तांचा योगक्षेम मी स्वतः चालवतो: त्यांच्याकडे जे नाही ते देतो, आणि जे आहे त्याचे रक्षण करतो.

> जे पूर्णपणे ईश्वराला समर्पित आहेत, त्यांच्या गरजांची काळजी ईश्वर स्वतः घेतो.

## श्लोक 23

येऽप्यन्यदेवताभक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः । तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥९.२३॥

हे कौंतेया, जे भक्त श्रद्धेने युक्त होऊन इतर देवतांची पूजा करतात, तेही मलाच पूजतात, पण विधिपूर्वक नव्हे.

> प्रत्येक प्रामाणिक उपासना शेवटी त्या एकाच ईश्वरापर्यंत पोहोचते.

## श्लोक 24

अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च । न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते ॥९.२४॥

कारण सर्व यज्ञांचा भोक्ता आणि स्वामी मीच आहे. पण ते मला तत्त्वतः जाणत नाहीत, म्हणून ते खाली घसरतात.

> ईश्वराला खरा स्वीकारणारा न जाणल्यामुळे त्यांना मर्यादित फळच मिळते.

## श्लोक 25

यान्ति देवव्रता देवान्पितॄन्यान्ति पितृव्रताः । भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥९.२५॥

देवांचे व्रत करणारे देवांकडे जातात, पितरांचे व्रत करणारे पितरांकडे, भूतांची पूजा करणारे भूतांकडे, आणि माझी पूजा करणारे मलाच प्राप्त होतात.

> माणूस ज्याची उपासना करतो, त्यालाच तो प्राप्त होतो.

## श्लोक 26

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः ॥९.२६॥

जो मला भक्तीने पान, फूल, फळ किंवा पाणी अर्पण करतो, त्या शुद्ध मनाच्या भक्ताने प्रेमाने दिलेली ती भेट मी स्वीकारतो.

> ईश्वर भेटीची किंमत नव्हे, तर तिच्यामागचे प्रेम पाहतो.

## श्लोक 27

यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् । यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥९.२७॥

हे कौंतेया, तू जे काही करतोस, जे खातोस, जे हवन करतोस, जे दान देतोस आणि जे तप करतोस, ते सर्व मला अर्पण कर.

> रोजच्या जीवनातील प्रत्येक कर्म ईश्वराला अर्पण होऊ शकते.

## श्लोक 28

शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः । संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि ॥९.२८॥

अशा प्रकारे तू शुभ आणि अशुभ फळे देणाऱ्या कर्मबंधनांतून मुक्त होशील. संन्यासयोगाने युक्त मनाचा तू मुक्त होऊन मला प्राप्त होशील.

> सर्व कर्मे ईश्वराला अर्पण केल्याने त्यांच्या बांधणाऱ्या फळांपासून सुटका होते.

## श्लोक 29

समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः । ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥९.२९॥

मी सर्व प्राण्यांच्या ठायी सारखा आहे. मला कोणी अप्रिय नाही, आणि कोणी प्रिय नाही. पण जे भक्तीने माझे भजन करतात, ते माझ्यात आहेत आणि मीही त्यांच्यात आहे.

> ईश्वर निःपक्षपाती आहे, तरीही भक्ती त्याच्याशी जिवंत नाते जोडते.

## श्लोक 30

अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् । साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥९.३०॥

जरी एखादा अत्यंत दुराचारी माणूसही अनन्य भावाने माझे भजन करत असेल, तरी त्याला साधूच मानावे, कारण त्याने योग्य निश्चय केला आहे.

> ईश्वराकडे प्रामाणिकपणे वळणे हे माणसाच्या भूतकाळापेक्षा अधिक महत्त्वाचे आहे.

## श्लोक 31

क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति । कौन्तेय प्रति जानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ॥९.३१॥

तो लवकरच धर्मात्मा होतो आणि शाश्वत शांती मिळवतो. हे कौंतेया, निश्चित जाण, माझ्या भक्ताचा कधीही नाश होत नाही.

> आपल्या कोणत्याही भक्ताचा कधीच नाश होत नाही, असे वचन श्रीकृष्ण देतात.

## श्लोक 32

मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः । स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥९.३२॥

हे पार्था, जे माझा आश्रय घेतात, मग ते हीन योनीत जन्मलेले असोत, स्त्रिया असोत, वैश्य असोत किंवा शूद्र, तेही परम गतीला प्राप्त होतात.

> ईश्वराचा आश्रय घेणाऱ्या प्रत्येकासाठी, जन्म कोणताही असो, परम गती खुली आहे, असे हा श्लोक सांगतो.

## श्लोक 33

किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा । अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम् ॥९.३३॥

मग पुण्यवान ब्राह्मण आणि भक्त राजर्षी यांची तर गोष्टच काय! या अनित्य आणि सुखरहित लोकात आल्यावर तू माझे भजन कर.

> हे जीवन अल्प आणि दुःखाने भरलेले आहे, म्हणून श्रीकृष्ण अर्जुनाला आपल्याकडे वळण्यास सांगतात.

## श्लोक 34

मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः ॥९.३४॥

माझ्यात मन लाव, माझा भक्त हो, माझे पूजन कर, मला नमस्कार कर. अशा प्रकारे स्वतःला माझ्याशी जोडून, मलाच परम ध्येय मानून, तू मलाच प्राप्त होशील.

> श्रीकृष्ण अध्यायाचे सार सांगतात: पूर्णपणे ईश्वराला समर्पित व्हा, म्हणजे तो प्राप्त होईल.

## Outro

येथे भगवद्गीतेचा राजविद्याराजगुह्ययोग नावाचा नववा अध्याय, म्हणजे राजविद्या आणि राजगुह्याचा योग, संपूर्ण होतो. दहाव्या अध्यायात श्रीकृष्ण आपल्या दिव्य विभूतींचे वर्णन करतात, म्हणजे ज्या रूपांत त्यांचे तेज जगात प्रकट होते, त्यांचे. धार्मिक स्टुडिओकडून.

Keep going