ਅਧਿਆਇ ੬: ਧਿਆਨ ਦਾ ਯੋਗ | Bhagavad Gita Chapter 6 | Punjabi Audiobook

Episode 6 of 18 in ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਸੁਣਨਯੋਗ ਪੁਸਤਕ | Bhagavad Gita Audiobook in Punjabi.

Narrated with an AI voice.

Reading time
14 min
Listening time
23 min
By
DharmikStudio Originals
Narration
AI voice

Read along

# ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਸੁਣਨਯੋਗ ਪੁਸਤਕ, ਅਧਿਆਇ ੬: ਧਿਆਨ ਦਾ ਯੋਗ

## Intro

ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ, ਛੇਵਾਂ ਅਧਿਆਇ: ਧਿਆਨ ਦਾ ਯੋਗ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਬੈਠਣਾ ਹੈ, ਮਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕਾਉਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਜੀਵਨ ਕਿਵੇਂ ਜੀਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਧਿਆਨ ਜੜ੍ਹ ਫੜ ਸਕੇ। ਅਰਜੁਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਨੂੰ ਫੜਨਾ ਹਵਾ ਨੂੰ ਫੜਨ ਜਿੰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਸੱਚੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਦੇ ਅਜਾਈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਅਨੁਵਾਦ ਧਾਰਮਿਕ ਸਟੂਡੀਓ ਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 1

*श्रीभगवानुवाच* अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः । स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥६.१॥

ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਕਰਨਯੋਗ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਯੋਗੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਯੱਗ ਦੀ ਅਗਨੀ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕੇਵਲ ਕਰਮ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ।

> ਸੰਨਿਆਸ ਦਾ ਅਰਥ ਫ਼ਰਜ਼ ਜਾਂ ਰਸਮਾਂ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ। ਫਲ ਦੇ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸੰਨਿਆਸ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 2

यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव । न ह्यसंन्यस्तसंकल्पो योगी भवति कश्चन ॥६.२॥

ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਨਿਆਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਯੋਗ ਜਾਣੋ। ਸੁਆਰਥੀ ਸੰਕਲਪ ਛੱਡੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਯੋਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

> ਸੰਨਿਆਸ ਅਤੇ ਯੋਗ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਹਨ: ਆਪਣੇ ਸੁਆਰਥ ਦੀਆਂ ਵਿਉਂਤਾਂ ਛੱਡਣਾ।

## ਸ਼ਲੋਕ 3

आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते । योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥६.३॥

ਜੋ ਮੁਨੀ ਯੋਗ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸਾਧਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸੇ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਸਾਧਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

> ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਟਿਕ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 4

यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते । सर्वसंकल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥६.४॥

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸੁਆਰਥੀ ਸੰਕਲਪ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਯੋਗ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

> ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਖਿੱਚ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਯੋਗ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 5

उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् । आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥६.५॥

ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਨਾ ਡਿੱਗਣ ਦੇਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣਾ ਵੈਰੀ।

> ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਉਠਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਮਨ ਸਾਡੀ ਮਦਦ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ।

## ਸ਼ਲੋਕ 6

बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः । अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥६.६॥

ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਮਿੱਤਰ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮਨ ਹੀ ਵੈਰੀ ਵਾਂਗ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।

> ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਮਨ ਮਿੱਤਰ ਹੈ। ਬੇਕਾਬੂ ਮਨ ਸਾਡੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 7

जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः । शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥६.७॥

ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਰਦੀ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

> ਆਤਮ ਸੰਜਮ ਅਜਿਹੀ ਟਿਕਾਊ ਅਵਸਥਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਤਾਰ ਚੜ੍ਹਾਅ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।

## ਸ਼ਲੋਕ 8

ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः । युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥६.८॥

ਜੋ ਯੋਗੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੈ, ਅਡੋਲ ਹੈ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਢੇਲਾ, ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਯੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

> ਸੱਚਾ ਯੋਗੀ ਅੰਦਰੋਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।

## ਸ਼ਲੋਕ 9

सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु । साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥६.९॥

ਜੋ ਸ਼ੁਭਚਿੰਤਕਾਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ, ਵੈਰੀਆਂ, ਨਿਰਪੱਖਾਂ, ਵਿਚੋਲਿਆਂ, ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ, ਅਤੇ ਭਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪਾਪੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਸਮਾਨ ਬੁੱਧੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।

> ਜੋ ਮਿੱਤਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੈਰੀ, ਸਭ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਸਮ ਮਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 10

योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः । एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥६.१०॥

ਯੋਗੀ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਸਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਜੋੜੀ ਰੱਖੇ।

> ਹੁਣ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਭਿਆਸ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਇਕਾਂਤ, ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਲੋੜਾਂ।

## ਸ਼ਲੋਕ 11

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः । नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥६.११॥

ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਇੱਕ ਪੱਕਾ ਆਸਣ ਵਿਛਾਏ, ਨਾ ਬਹੁਤਾ ਉੱਚਾ, ਨਾ ਬਹੁਤਾ ਨੀਵਾਂ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ, ਹਿਰਨ ਦੀ ਖੱਲ ਅਤੇ ਕੱਪੜਾ ਵਿਛਿਆ ਹੋਵੇ।

> ਆਸਣ ਪੱਕਾ, ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 12

तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः । उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥६.१२॥

ਉਸ ਆਸਣ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰ ਕੇ, ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ।

> ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 13

समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः । सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥६.१३॥

ਸਰੀਰ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਅਹਿੱਲ ਰੱਖ ਕੇ, ਟਿਕ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਵੱਲ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਨਾ ਵੇਖਦਿਆਂ,

> ਸਰੀਰ ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਇੱਧਰ ਉੱਧਰ ਨਹੀਂ ਭਟਕਦੀਆਂ।

## ਸ਼ਲੋਕ 14

प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः । मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥६.१४॥

ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਦੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਲਾ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ।

> ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਸੰਜਮੀ ਮਨ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 15

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः । शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥६.१५॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋੜੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਵੱਸ ਕੀਤੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਯੋਗੀ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸਿਖਰ ਨਿਰਵਾਣ ਹੈ।

> ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਅਜਿਹੀ ਡੂੰਘੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 16

नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः । न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥६.१६॥

ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਯੋਗ ਨਾ ਉਸ ਦਾ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਤਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਉਸ ਦਾ ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ, ਨਾ ਉਸ ਦਾ ਜੋ ਬਹੁਤਾ ਸੌਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਉਸ ਦਾ ਜੋ ਬਹੁਤਾ ਜਾਗਦਾ ਹੈ।

> ਧਿਆਨ ਲਈ ਸੰਤੁਲਨ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਖਾਣ ਜਾਂ ਸੌਣ ਵਿੱਚ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਾ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 17

युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु । युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥६.१७॥

ਜਿਸ ਦਾ ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਘੁੰਮਣਾ ਫਿਰਨਾ ਸੰਜਮ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਤਨ ਸੰਜਮ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਸੌਣਾ ਅਤੇ ਜਾਗਣਾ ਸੰਜਮ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਯੋਗ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

> ਸੰਤੁਲਿਤ ਜੀਵਨ ਯੋਗ ਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਦਵਾਈ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 18

यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते । निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥६.१८॥

ਜਦੋਂ ਵੱਸ ਕੀਤਾ ਚਿੱਤ ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਜੁੜਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

> ਜਦੋਂ ਮਨ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 19

यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता । योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥६.१९॥

ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਦੀਵਾ ਨਹੀਂ ਥਰਕਦਾ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਵੱਸ ਕੀਤੇ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀ ਲਈ ਇਹੀ ਉਪਮਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

> ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਮਨ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਥਾਂ ਦੀ ਲਾਟ ਵਰਗਾ ਹੈ: ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਡੋਲ।

## ਸ਼ਲੋਕ 20

यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया । यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥६.२०॥

ਜਿੱਥੇ ਯੋਗ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਚਿੱਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਆਤਮਾ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ,

> ਡੂੰਘੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਨ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 21

सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् । वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥६.२१॥

ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਉਸ ਬੇਅੰਤ ਸੁਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਟਿਕ ਕੇ ਉਹ ਸੱਚ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦਾ,

> ਉਹ ਆਨੰਦ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਦਾ।

## ਸ਼ਲੋਕ 22

यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः । यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥६.२२॥

ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਾਭ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ,

> ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਅਤੇ ਡੂੰਘਾ ਸੋਗ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

## ਸ਼ਲੋਕ 23

तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् । स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥६.२३॥

ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜਾਅ ਤੋਂ ਉਸ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਹੀ ਯੋਗ ਜਾਣੋ। ਇਹ ਯੋਗ ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ, ਬਿਨਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਏ ਮਨ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

> ਯੋਗ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੱਕਾ ਇਰਾਦਾ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 24

संकल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः । मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥६.२४॥

ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਵੱਸ ਕਰ ਕੇ,

> ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡੋ, ਫਿਰ ਮਨ ਨਾਲ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲਵੋ।

## ਸ਼ਲੋਕ 25

शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया । आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् ॥६.२५॥

ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਪੱਕੀ ਕੀਤੀ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੇ। ਮਨ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਸੋਚੇ।

> ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਮਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 26

यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥६.२६॥

ਚੰਚਲ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰ ਮਨ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੋਂ ਉੱਥੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮੋੜ ਕੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਹੀ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਲਿਆਵੇ।

> ਮਨ ਜਿੰਨੀ ਵਾਰ ਭਟਕੇ, ਉੱਨੀ ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮੋੜ ਲਿਆਓ।

## ਸ਼ਲੋਕ 27

प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् । उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥६.२७॥

ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਰਜੋਗੁਣ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

> ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਨੰਦ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 28

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः । सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥६.२८॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋੜੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਯੋਗੀ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਛੋਹ ਦਾ ਬੇਅੰਤ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

> ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਅਨੰਤ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦਾ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 29

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥६.२९॥

ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

> ਯੋਗੀ ਸਭ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਤਮਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 30

यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥६.३०॥

ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਕਦੇ ਗੁਆਚਦਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਕਦੇ ਗੁਆਚਦਾ ਨਹੀਂ।

> ਜੋ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਤਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ।

## ਸ਼ਲੋਕ 31

सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः । सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥६.३१॥

ਜੋ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਮੈਨੂੰ ਭਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗੀ ਕਿਵੇਂ ਵੀ ਰਹੇ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

> ਬਾਹਰਲਾ ਜੀਵਨ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 32

आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन । सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥६.३२॥

ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰ ਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਸੁਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁੱਖ, ਉਹ ਯੋਗੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

> ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਯੋਗੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਸੁਖ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 33

*अर्जुन उवाच* योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन । एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ॥६.३३॥

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਤੁਸੀਂ ਸਮਤਾ ਦਾ ਜੋ ਯੋਗ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪੱਕੀ ਟਿਕੀ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ।

> ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੈ ਕਿ ਚੰਚਲ ਮਨ ਲਈ ਅਜਿਹੀ ਟਿਕੀ ਅਵਸਥਾ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।

## ਸ਼ਲੋਕ 34

चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् । तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥६.३४॥

ਕਿਉਂਕਿ ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਮਨ ਚੰਚਲ ਹੈ, ਬੇਚੈਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਤਕੜਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿੱਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਮੈਨੂੰ ਹਵਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਜਿੰਨਾ ਔਖਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

> ਅਰਜੁਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਹਵਾ ਨੂੰ ਫੜਨ ਵਰਗਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 35

*श्रीभगवानुवाच* असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् । अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥६.३५॥

ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਮਨ ਚੰਚਲ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਵੱਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

> ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਇਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 36

असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः । वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥६.३६॥

ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਲਈ ਯੋਗ ਪਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਸੰਜਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

> ਸੰਜਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਯੋਗ ਔਖਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 37

*अर्जुन उवाच* अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः । अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥६.३७॥

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਵਾਲਾ ਹੈ ਪਰ ਪੂਰਾ ਜਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਯੋਗ ਤੋਂ ਡੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਯੋਗ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

> ਅਰਜੁਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਸੱਚਾ ਸਾਧਕ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਕੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 38

कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति । अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥६.३८॥

ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਬਿਨਾਂ ਆਸਰੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਕੀ ਫਟੇ ਹੋਏ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ?

> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਦੋਵੇਂ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 39

एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः । त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥६.३९॥

ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਦੂਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਸ਼ੱਕ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

> ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੀ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਨਿਬੇੜਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

## ਸ਼ਲੋਕ 40

*श्रीभगवानुवाच* पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते । न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति ॥६.४०॥

ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪਾਰਥ, ਨਾ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਕਦੇ ਮਾੜੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

> ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੌਸਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਕੋਈ ਵੀ ਨੇਕ ਜਤਨ ਕਦੇ ਅਜਾਈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

## ਸ਼ਲੋਕ 41

प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः । शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥६.४१॥

ਯੋਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਮਨੁੱਖ ਪੁੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸਾਲ ਵੱਸ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

> ਜੋ ਸਾਧਕ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਭੋਗ ਕੇ ਫਿਰ ਚੰਗੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 42

अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् । एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥६.४२॥

ਜਾਂ ਉਹ ਸਿਆਣੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਜਨਮ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ।

> ਜਾਂ ਉਹ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਰਲੱਭ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 43

तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् । यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥६.४३॥

ਉੱਥੇ ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਉਹੀ ਸੂਝ ਮੁੜ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ, ਫਿਰ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

> ਉਸ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸੂਝ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਫਿਰ ਆਪਣਾ ਸਫ਼ਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 44

पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः । जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥६.४४॥

ਉਸੇ ਪਿਛਲੇ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਚਾਹੇ ਵੀ ਅੱਗੇ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਜਾਣਨ ਦੀ ਚਾਹ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

> ਪਿਛਲਾ ਅਭਿਆਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਜਾਣਨ ਦੀ ਸੱਚੀ ਚਾਹ ਵੀ ਰਸਮਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਦੀ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 45

प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः । अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥६.४५॥

ਪਰ ਜੋ ਯੋਗੀ ਪੂਰੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਫਿਰ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

> ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਜਤਨ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 46

तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः । कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥६.४६॥

ਯੋਗੀ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਕਰਮਕਾਂਡੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਤੁਸੀਂ ਯੋਗੀ ਬਣੋ।

> ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਯੋਗੀ ਬਣਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਪ, ਵਿਦਵਤਾ ਅਤੇ ਰਸਮਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ।

## ਸ਼ਲੋਕ 47

योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना । श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥६.४७॥

ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ, ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਅੰਤਰ ਆਤਮਾ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਭਜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।

> ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਅੰਤਲਾ ਬਚਨ: ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਯੋਗੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## Outro

ਇੱਥੇ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਅਧਿਆਇ, ਧਿਆਨ ਯੋਗ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਤਮ ਸੰਜਮ ਯੋਗ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਆਤਮ ਸੰਜਮ ਦਾ ਯੋਗ, ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੱਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ। ਧਾਰਮਿਕ ਸਟੂਡੀਓ ਵੱਲੋਂ।

Keep going